Nedavno sam naleteo na zgodnu i poučnu šalu koja kruži društvenim mrežama, čiji je autor mačističkom kultu cinične bezosećajnosti oličenom u krilatici pravi muškarci nikada ne plaču pretpostavio bezbroj primera iz naše epike, od Marka i vojvode Momčila, te starog Đurađa Senkovića do crnogorskih glavara i suza Vuka Mandušića za džeferdarom, pokazujući da se arhetipski likovi silnih i strašnih delija nisu uzdržavali da zaplaču potreseni tragedijom, nemoći, poniženjem i emotivnim gubicima. Zahvatajući u dubinu psihe dinarskog čoveka, čuveni antropolog Vladimir Dvorniković u monumentalnom delu Karakterologija Jugoslovena piše: Šta kazuju gusle svojim elegičnim tonom i ritmičkim jecajem deseterca? Refleks propaćenog i žalbu za izgubljenim. U analizi naše epike videćemo da i ona diše istom ritmikom kao i lirika; naša pevana lirika u duši je pojedinca ona ista zapaljena žižica koja, kao istorijska buktinja, plamsa i u našem junačkom epu. Autor najpoetičnije biografije Filipa Višnjića i, ako je Skender Kulenović, po Konstantinoviću, apsolutni Krajišnik, onda apsolutni Mačvanin, Milorad Panić-Surep nazvao je gusle kolevkom suza i gromova.
Ono što lelek Višnjićevih struna (koje Deretić na skali epskog stvaralaštva smešta na pola razvojnog puta između bezimenog pevača i Njegoša) razlikuje od eha koji mu je prethodio jeste revolucionarni optimizam koji razara tvrđavu beznađa snagom probuđenog titana iz pesme Vojislava Ilića (…razmahnu pleća i tvrdi, ognjeni čelik/Sa strašnom grmljavom puče) i vizija slepog aeda koji iz tame očnih duplji smelo upire pogled daleko, u nadolazeće vekove, u razaranje starog doba i rađanje nove ere. To više nije ton iz tužbalica crnogorskih i hercegovačkih žena za Milošem i Lazarom što na Kosovu padoše koji prerasta u epsku naraciju, kolektivnu tužbalicu vekovima pokorenog naroda. Prastari mit i izražajni aparat, osveženi novom epskom dikcijom bližom narodnom jeziku i spušteni na lice mesta, u srce istorijskih dešavanja – na bojno polje, preobraženi su iz kitnjastog žala za nemanjićkom epohom srpske veličine u propagandni poziv na akciju širokih narodnih masa. Stari profesor bijeljinske gimnazije Faik Mehanović svrstao je Višnjića uz Vuka i protu Mateju Nenadovića među malobrojne velikane pera u praskozorje slobode južnih Slovena, koje je bilo više naklonjeno velikanima mača, iako majstor pera u najužem smislu Višnjić nije bio.
Početak bune na dahije 1804. godine koji je Višnjić opevao je apsolutni događaj srpske istorije, majka svih događaja. Da je srpski ustanak bio nešto više od pobune trgovaca svinjama za veća prava pravoslavnog mileta, potvrdio je u jednom od svojih čuvenih eseja na njegovu stopedesetgodišnjicu, 1954. godine i Miroslav Krleža: …ova se nepismena stihija od nekoliko tisuća opanaka i kubura pokrenula protiv harača, đumruka i kuluka, da se nađe na čelu događaja, koji su južnoslovjenske narode pronijeli historijskom pozornicom kao markantnu političku pojavu sa jasno ocrtanim idejama o oslobođenju i ujedinjenju. Timoti Snajder, jedan od vodećih svetskih eksperata za istoriju istočno-centralne Evrope i predavač na Jejlu je zastupnik teze da je srpska revolucija iz 1804. jedan od najškolskijih primera antiimperijalne revolucije, te je u smislu nacioizgradnje stavlja ispred francuske, te čak okončavanje Prvog svetskog rata, u smislu razvoja političkog nacionalizma, izjednačava sa trijumfom srpske ideje o suverenitetu naroda. Karađorđev zavet prekodrinskog pohoda za jugoslovensko oslobođenje i ujedinjenje ispunio je voždov praunuk, viteški i pravedni kralj Aleksandar. Socijalnu žilu emancipatorskog ustanka sirotinje raje i kuke i motike, srpskog seljaštva protiv klase turskih feudalnih krvopija opisao je Svetozar Marković u svojoj Srbiji na istoku ovim rečima: Duboka, nepomirljiva protivnost između srpsko-narodnog društvenog ustrojstva i turske državne sisteme, činila je te je ova revolucija bila neizbežna. Prevrat što ga je učinila revolucija u srpskom narodu, tako je ogroman, da mi danas upravo ne možemo ni da predstavimo njegov pravi značaj …tu zbrisana cela jedna neradna klasa ljudi koja je živela sasvim drugim životom, govorila drugim jezikom, verovala drugu veru, a smatrala srpski narod kao svoje imanje.
Nije slučajno ni to što je po Filipu Višnjiću ponelo ime i društvo za narodno prosvećivanje koje je osnovalo bijeljinsku biblioteku, a čiji čelnici bijahu dr Vojislav Kecmanović, otac-osnivač (socijalističke) Bosne i Hercegovine, Nikola Mačkić, napredni teolog i jedan od kragujevačkih mučenika, dr Joakim Perendija i drugi. Reči Mihaila Pupina koji je, poklonivši bijeljinskoj gimnaziji bakrorez Višnjića na guslarskom sijelu, napisao da ga je njegova pesma sačuvala od gubljenja u prerijama američkog materijalizma verno i aktuelno opisuju sumorni pejzaž kaubojskog, postmodernog poznog kapitalizma u kojem sve ima svoju cenu, atomizaciju i otuđenje koje on čoveku donosi. Carstvo nebesko kneza Lazara nije samo nekakva Valhala srpskih ratnika, već i jevanđeosko carstvo empatije, niti je knez Lazar jedino mučenik za veru (koju mu, na kraju krajeva, sultan nije ni osporavao, jer su srpski feudalci kao turski vazali gotovo stotinu godina, a pravoslavni martolozi i više vekova nakon Kosova ratovali pod zastavom islama), on je hristoliki mučenik zato što je njegov etički imperativ bilo dostojanstveno stradanje pre nego život u sramoti nečasnih kompromisa i oportunog potčinjavanja sili. To je suština vidovdanske etike, žrtvovanje za viši cilj slobode i pravde ne zbog izuzetne hrabrosti, već iz proste dužnosti, uprkos agresorskoj sili i izdajstvu zla domaćega, jer obraz ne poznaje kokošarske izgovore i jer naša ispravnost ne zavisi od tuđih postupaka – bolje grob nego rob jer čast i bruka žive dovijeka. Mudri teolog Žarko Vidović je primetio: Filip Višnjić jasno kaže: „Nebom sveci staše vojevati, ali se Srbi dignut ne smedoše“. Ti sveci brane Crkvu, a ne srpsku državu. A državu će da brani narod, koji glasa kao pravoslavni, ide u vojsku kao pravoslavni i brani državu kao svoju kuću. Višnjić je imao potpuno savršen Kosovski Zavet, kao što će ga i NJegoš imati.
Višnjićev stih Srbija se umiriti ne može postao je tako loznika generacija odlučnih da budućnost zahteva požrtvovanje, arhetip koji je progovorio kroz mnoge bilo kao krik spartanskog otpora iz 1914. ili prevratnički poklič narodnih masa iz 1941. godine, ali i kroz usamljene primere viteštva u mutnim vremenima opšteg beščašća, jugoslovenske avijatičare nad Beogradom, Gracom i Segedinom, ili majora Tepića i potporučnika Smajića (Bijeljinca) pedeset godina kasnije. Iako se mora reći da je ono što je devedesetih učinjeno sa mezarom Kulin-kapetana u Janji dostojnije tzv. Islamske države nego srpskog oružja, sumanuta tlapnja Abdulaha Sidrana o tome kako je epska narodna poezija čitav jedan narod odvela u okean krvi samo je odraz jednog bednog i zluradnog redukcionizma i neuke, primitivne satanizacije u stilu antisemitskog falsifikovanja Talmuda ili pripisivanja krivice za Holokaust kur’anskim ajetima o Jevrejima. Bijeljinski pesnik i značajan zavičajni publicista Mustafa Grabčanović (1912-1990) zapisao je i sledeće stihove:
... protekle su mutne i krvave vode: jedan dalek zeman u nepovrat ode zeman Crnog Đorđa, Kulin kapetana! Prkos hladne Drine slomila je brana: romor njen je odjek novoga zemana slomila se čorda mržnjom sakovana... Zavičajna zemljo buna i megdana!
Ovaj pomalo nostalgičan prizvuk ne može da ne podseća na Višnjićevo drumovi će poželjet’ Turaka… samo kao iskaz nove i svetle, ohrabrujuće vizije budućnosti vredne nadanja. Dvesta godina posle bune na dahije, ljudi ponovo gledaju u zvezde, očekujući da ih osvoje. Podsetiše me ovi stihovi i na jednu beskrajno dirljivu istorijsku epizodu koja se zbila nakon bitke na Krusima 1796. godine kada su Crnogorci doneli sv. Petru Cetinjskom odrubljenu glavu Mahmut-paše Bušatlije. Vladika je zaplakao kao malo dete i čupajući kosu iz žalosti zakleo ih da ne skrnave glavu koja i danas počiva u Cetinjskom manastiru. Znao je da je u pitanju potomak Ivana Crnojevića, jednog od njegovih ktitora. Krv nije voda, ispevao je Zmaj u jednoj od svojih manje poznatih pesama, daleko od zločestivih duhova bratomržnje, u žaru vekovne slobodarske vatre o kojoj je pevao Surep, u žaru zenica jasnih koje su iz tame videle daleko, žaru plamena kojeg svom plemenu donosi Ilićev Prometej.
Autor: Vojislav Durmanović
