Pozorišni svetlopisi sačuvani od zaborava

U petak 15. decembra zvanično je u Srpskom narodnom pozorištu otvorena izložba „Pozorišni svetlopisi (od portreta do scenskog pokreta: pozorišna fotografija u Vojvodini do četvrte decenije 20. veka)“, koja predstavlja značajan rezultat temeljnog i pregalačkog istraživačkog rada Ivane Koči, višeg kustosa Pozorišnog muzeja Vojvodine. Ova izložba je višestruko interesantna za sve proučavaoce pozorišne umetnosti i sve zaljubljenike u pozorište, ali istovremeno i za sve one koje interesuje scensko-fotografski slikovni jezik iz perspektive pozorišne prošlosti, tj. fenomen umetničke fotografije do prvih decenija 20. veka. Po rečima istoričara kulture prof. dr Ferenca Nemeta takav žanrovski heterogen skup pozorišnih fotografija posmatrače „uvodi u svet herojskog doba pozorišnog života Vojvodine, onog iz druge polovine 19. i prve polovine 20. veka“. I ne samo da gledaoce uvodi u taj svet, već u današnji pozorišni svet uvodi pozorišnu prošlost, sačuvanu od zaborava i prolaznosti, onoliko koliko je to uopšte moguće. Pozorište kao najprolaznija od svih umetnosti svoju trajnost zadržava upravo u ovakvim izložbama i u ovakvom teškom i iscrpnom radu koji odiše duhom iskona i večnosti. Znalački odabrane fotografije omogućavaju da se sagleda najinteresantnija fotografska pozorišna građa do četvrte decenije 20. veka, većim delom predstavljajući svetlopise koji se čuvaju u zbirkama Pozorišnog muzeja Vojvodine u Novom Sadu. Uočavajući transformaciju dokumentarne pozorišne fotografije sredine 19. veka u reportažnu i umetničku pozorišnu fotografiju s početka 20. veka, Ivana Koči je izborom fotografija predstavila okosnicu u razvoju pozorišnih svetlopisa na ovim prostorima.

Na izložbi Pozorišni svetlopisi prikazana su dela onih fotografa koji su bili usmereni na pozorišna dešavanja i glumačke portrete, pre svega, tu su prisutni: novosadski fotograf Panta Jovanović, velikobečkerečki Ištvan Oldal mlađi, vršački Stevan Jo(v)anović, subotički Ferenc Pič, Samuel Singer iz Sombora, Kalman Vereš i Šandor Vajda, Jovan Rehnicer, Josif Singer i drugi. Put fotografskog razvitka vrlo je zanimljiv i intrigantan, posebno na prostoru današnje Vojvodine. U tom smislu paradigmatičan je zapis prof. dr Ferenca Nemeta upravo o takvim umetničkim formama: „Na tadašnjim snimcima se prepoznaje tendencija izgrađivanja sopstvenog imidža, glamura, kroz pažljivo odabranu haljinu ili odelo modernog dizajna, dopadljiv nakit, cipele i razne druge detalje, koje umesto provincijskog odaju evropski izgled, ali i društvenu emancipovanost. U cilju lepšeg i dopadljivijeg izgleda, nije bilo nepristojno zatražiti od fotografa i ‘estetsku intervenciju’ smanjivanja obima struka ili otklanjanja mladeža, što se postizalo znalačkim retuširanjem fotografije. Kroz te fotografije naziremo stvaranje jednog, od ranije krutosti donekle oslobođenog, mogli bismo reći relaksiranog, novog ženskog identiteta u okvirima građanskog društva“.

Autorka Ivana Koči o počecima fotografije u Vojvodini piše u zanimljivom i vrlo značajnom katalogu koji prati ovu izložbu. Interesantan je podatak koji autorka beleži – prvu vest o pronalasku fotografije na srpskom jeziku preneo je Magazin za hudežestvo, književnost i modu (koji je dva puta nedeljno štampan u Budimu) pod nazivom „Važno otkrovenie“ u aprilu 1839. godine, da bi se tek nakon četiri i po meseca to zvanično objavilo na sednici Akademije nauke i lepih umetnosti u Francuskom institutu u Parizu avgusta 1939. godine. Takvo istraživanje istorije pozorišne umetnosti kroz pozorišnu fotografiju („specifično područje fotografije i jedna od onih oblasti koje se ne vezuju za same početke fotografije kao delatnosti“), počev od ovakvih prvih zapisa, autorka zasniva, najpre, na istraživanjima istoričara fotografije Gorana Malića i Mirjane Odavić.

Prateći osnivanje prvog profesionalnog teatra – Srpskog narodnog pozorišta, ovakva građa, u hronološki uređenom sistemu, predstavlja narodno mezimče i sve njegove čarobnjake u pravom pozorišnom duhu. Na tim fotografijama nalaze se: Laze Telečki, Milka Grgurova, Lenka Hadžić, Pera Dobrinović, Milka Marković, Boža Nikolić i mnogi drugi. Zanimljiva je i moćna, na primer, ona fotografija iz 1864. godine na kojem je prvi ansambl Srpskog narodnog pozorišta, zajedno sa upravnikom Jovanom Đorđevićem – to je „jedini sačuvani snimak ansambla SNP-a u prvim godinama svoga rada i postojanja, kao i jedini takav u celom 19. stoleću“. Na fotografijama koje je sakupila Ivana Koči može se videti još nekoliko fotografija Jovana Đorđevića u poznijim godinama – što pokazuje da je prvi upravnik zaista uživao u fotografisanju i cenio ovakav tip umetničkog predstavljanja – što pokazuju i njegove dnevničke beleške koje su sačuvane u Rukopisnom odeljenju Matice srpske.

Osobenu dragocenost  predstavljaju fotografije dece, tj. fotografije malih glumaca u kostimima iz uloga, koje beleže često prisustvo dece u pozorišnim predstavama (Dimitrije Marković, Biserka Dušanović, Gordana Kovačević itd.). Među izloženim fotografijama u pozorištu i u katalogu prisutni su i grupni i pojedinačni portreti građanskog tipa, portreti fotografija u pozorišnom kostimu, albumi sa fotografijama, vizitkarte, razglednice, snimci scene uživo. Počev od Srbskih narodnih novina (1835–1849) koje su izlazile u Pešti, a koje je uređivao Teodor Pavlović, fotografija dobija svoj oblik i u ilustrovanim časopisima, a te fotografije su, takođe, izložene i predstavljene publici. Kako su se u tom periodu tražili načini primene fotografije u štampanoj medijskoj praksi, važno je istaći one časopise u kojima je fotografija pokazala sav dokumentarni i estetski potencijal. To su časopisi poput novosadskog lista Sedmica (uređivao Jovan Andrejević Joles, počev od 1858), zatim glasilo Srpskog narodnog pozorišta Pozorište (pokrenuo Antonije Hadžić, 1971), Comoedia (1923–1926) itd.

Autorka Ivana Koči u zapisu „O pozorišnom fotografu i funkciji pozorišne fotografije danas“ ukazuje na vrsne umetnike kojima je pozorište i danas jedno od osnovnih preokupacija: Ruža Ćirić, Jovan i Miomir Polzović, Gavrilo Grujić, Branislav Lučić i brojni drugi. Ostavljajući na kraju kataloga popis eksponata (265) i spisak relevantne i neophodne literature – Ivana Koči višestruko ukazuje na značaj pozorišne fotografije i pozorišne prošlosti, dopuštajući svima nama da prodremo u ta divna prošla pozorišna vremena. Stoga, preporučujem svima da pogledaju ovu izložbu u Srpskom narodnom pozorištu, koja je zvanično otvorena do kraja 2017. godine.

Autorka: Milena Kulić 

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *