Karta za Evropu

 STRATEGIJE JUGOSLOVENSKOG NACIONALNOG TAKMIČENJA ZA PESMU EVROVIZIJE

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija bila je i ostala prva i jedina socijalistička zemlja koja je bila deo Evropske radiodifuzije što joj je davalo pravo da učestvuje na takmičenju za Pesmu Evrovizije. Učešće Jugoslavije na ovom takmičenju bilo je izuzetno važno, jer je, s jedne strane, bilo bitno pokazati Evropi i svetu da je Jugoslavija s pravom zemlja nesvrstanih, otvorena i za istok i za zapad, dok je, s druge strane, pojavljivanje na ovom muzičkom takmičenju predstavljalo odličnu reklamu za Jugoslaviju kao novu posleratnu evropsku turističku destinaciju.1)

Godine 1961. Jugoslavija debituje na šestom po redu takmičenju za Pesmu Evrovizije održanom u Kanu, a samo mesec dana ranije u Ljubljani je održan prvi nacionalni izbor za jugoslovenskog predstavnika na evropskom festivalu, pod pokroviteljstvom Jugoslovenske radio-televizije. Od te 1961. do 1992. godine, kada je poslednji put birana pesma Jugoslavije za Evropu, načini i pravila izbora našeg predstavnika su se menjali, takmičenje s godinama dobijalo više na značaju, pa shodno tome i širilo svoje dimenzije. Istorijski i organizaciono, ovaj nacionalni festival podelićemo i sagledati kroz tri faze: početnu (1961–1972), opatijsku (1973–1976) i jugovizijsku (1981–1992).

I period – skroman ali vredan

Od samog početka ustanovljeno je pravilo da selekciona komisija republičkih i pokrajinskih radiotelevizijskih centara bira svoje predstavnike koji će se potom takmičiti na federalnom nivou. Prve godine na izboru predstavnika za Pesmu Evrovizije nastupaju izvođači koji zastupaju samo tri najrazvijenija jugoslovenska centra, RTV Beograd, RTV Zagreb, RTV Ljubljana, ali ubrzo se taj broj povećava. Organizatori su se vodili poznatim sistemom implementiranja „po ključu“, pa je shodno tome narednih godina učešće uzimalo svih osam republičkih i pokrajinskih centara – „od Vardara do Triglava“. Zanimljivo je da je član žirija mogao glasati za kompoziciju koja zastupa njegovu radio-televiziju, ali u ovim prvim godinama to zaista nije bilo problematično, jer se, čini se, još uvek glasalo po savesti. Nacionalne izbore karakterišu stalne izmene u sistemu glasanja, te se žiri od velikog broja članova katkada sužavao na samo četiri radiotelevizijska centra (Beograd, Zagreb, Ljubljana i Sarajevo), da bi se kasnije taj broj ponovo povećavao, uključujući i predstavnike publike kao glas naroda2)

Eliminisanje ostalih članova žirija, te koncentraciju na četiri najrazvijenija centra u kojima je defakto delovao najstručniji kadar jugoslovenske popularne muzike, bila je po mom mišljenju dobra ideja koju možemo tumačiti kao potrebu da se što recentnije odgovori zahtevima koje je postavljala Pesma Evrovizije. Simptomatično je da je peti nacionalni izbor za Pesmu Evrovizije organizovan po prvi put van radiotelevizijskog studija, odnosno u Radničkom domu u Zagrebu,3) čime se takmičenje polako širilo i približavalo konceptu pravog festivala, što se potvrđuje i naredne godine kada je izbor održan u Domu sindikata u Beogradu. Treba istaći da je većina pobedničkih pesama u ovom periodu bila u duhu klasičnih šlagera ili u maniru tada popularnih evropskih pop balada, međutim, s obzirom na to da takmičenja nisu prenošena (čak ni preko radija), ne čudi što su i one pobedničke pesme uglavnom ubrzo bivale, bez sistemske podrške, zaboravljene. Godina 1972. kada je takmičenje organizovano u Sarajevu, zaokružuje prvi jedanaestogodišnji ciklus takmičenja za jugoslovenskog predstavnika na Pesmi Evrovizije, koji se može označiti kao svojevrsne „godine lutanja“ u koncepcijsko-organizacijskom smislu, što je možda i jedan od glavnih razloga loših plasmana jugoslovenskih predstavnika u Evropi.

Hronološki prikaz prvog perioda jugoslovenskog nacionalnog izbora za Pesmu Evrovizije

II period – opatijska nada

Naredni period od 1973. do 1976. godine jeste opatijski period, gde se u okviru Dana jugoslavenske zabavne muzike ujedno birao i jugoslovenski predstavnik za Pesmu Evrovizije. Ovaj potez pripajanja izbora nacionalnog predstavnika uveliko renomiranim opatijskim festivalom, bio je sasvim intencionalan, ne bi li se tako u Jugoslaviji povećalo interesovanje za Evroviziju. Na taj način izbor je u okviru opatijske manifestacije bivao sve više medijski ispraćen, pa je uživao i znatniju popularnost kod jugoslovenske publike. Opatijske godine obeležila su imena poput Bisere Valentić, Tereze Kesovije, Arsena Dedića, Mikija Jevremovića, Gabi Novak, Kemala Montena, Zdravka Čolića i mnogih drugih. Iako su susretima na Jadranu prisustvovala najveća imena jugoslovenske zabavne muzičke scene i upravo među njima birao predstavnik za Pesmu Evrovizije, ni iskustvo velikih zvezda nije pomoglo Jugoslaviji da ostvari zapaženiji plasman u Evropi. Po opatijskim propozicijama, RTV Beograd, Zagreb, Ljubljana, Sarajevo i Skoplje imale su pravo da odaberu po četiri kompozicije koje će poslati na takmičenje, dok su RTV Podgorica Priština i Novi Sad mogle poslati po tri pesme4) Tokom izbora u Opatiji žiri je obuhvatao promenljiv broj članova koji je prvo odlučivao koje će se kompozicije iz polufinala naći u finalu, a potom glasao za izbor pobdničke pesme.5) Nakon opatijskog perioda sledi period stagnacije od 1977. do 1980. godine, budući da je rukovodstvo JRT odlučilo da se Jugoslavija zbog loših plasmana (na neko vreme) povuče sa takmičenja za Pesmu Evrovizije.

Hronološki prikaz drugog perioda jugoslovenskog nacionalnog izbora za Pesmu Evrovizije

III period – od komercijalnog do nacionalističkog spektakla

Povratak Jugoslavije usledio je relativno brzo, nakon četiri godine, čime počinje treći i poslednji, jugovizijski period od 1981. do 1992. godine, koji bismo mogli nazvati i „posttitovski prediod“, shodno dešavanjima, neizostavnim incidentima i skandalima koji su iz godine u godinu rasli, isto onako kako je buktao i nacionalizam. Festival, dakle dobija zvanično ime – JRT izbor za pesmu Evrovizije, odnosno Jugovizija, te počevši od samog naziva, preko velikih dvorana u kojima se održavao sa brojnom publikom, voditeljskim parovima, čuvenim „grinrumom“ sa separeima u kojima sede izvođači, te sa direktnim uključenjima svih centara prilikom glasanja i direktnim televizijskim prenosom u celoj zemlji, pokazuje da su osamdesetih godina organizacione strategije nacionalnog izbora u potpunosti korespondirale sa evrovizijskim. U ovom periodu je donešen nov sistem žiriranja koji se održao do kraja, a on je podrazumevao 24 člana, odnosno tri člana iz svih osam radiotelevizijskih centara. Svaki član žirija bodovao je pet kompozicija bodovima od 1 do 7, a u slučaju da su dve ili više kompozicija na kraju takmičenja imale isti rezultat, predstavnik Jugoslavije na Pesmi Evrovizije bio bi onaj čija je kompozicija dobila veći broj maksimalnih bodova.6) Osamdesetih Jugoslavija beleži i najveće uspehe u Evropi, ali i prvu i jedinu pobedu 1989. godine, zahvaljujući pesmi Rock me i zadarskom sastavu Riva, koji je naredne 1990. godine doveo Pesmu Evrovizije u Jugoslaviju, u Zagreb. Uslovi u zemlji su se znatno pogoršavali, nekoliko meseci pre takmičenja raspao se Savez komunista Jugoslavije, počele su debate o prvim višestranačkim izborima, a neslaganje RTV Zagreb da takmičenje za Pesmu Evrovizije vodi srpska voditeljka Dubravka Marković, samo je jedan od niza incidenata koji je obeležio ovaj festival.7)

Međutim, sve pomenute pesme koje su osamdesetih godina pobeđivale na Jugoviziji, bile su, kako određeni autori ističu, „(..) vesele pop pesme sa brzim tempom (..)“,8) što se može protumačiti kao lukav potez prikrivanja realnog stanja stvari u zemlji. No, kako je svima bilo jasno da je raspad SFRJ bio izvestan, političke (ne)prilike odražavale su se i na ovu manifestaciju, a to se najbolje moglo videti u „prepucavanju“ prilikom glasova, gde su poslednjih godina radiotelevizijski centri glasali isključivo za svoje predstavnike. Uzimajući u obzir današnji sistem glasanja na Evroviziji, zaista je upitno zbog čega je uopšte bilo dozvoljeno da centri glasaju za svoje predstavnike. Prema mišljenju određenih autora „(..) bila je to jedna od retkih situacija u kojima je Srbija imala korist od državnog koncepta osmišljenog Ustavom iz 1974. po kojem su srpske pokrajine bile direktno predstavljene u saveznim organima. Naime, i u JRT-u su direktno bile predstavljene RTV iz Prištine i Novog Sada, čime je srpski predstavnik uvek dobijao „dva glasa više“ (..)9)Zagrebačka radio-televizija shvatila je ovu pobedu kao “srpsku hegemonističku pljačku”, a samo tri dana pre održavanja evrovizijskog takmičenja u Rimu (4. maja 1991), počeo je rat u Hrvatskoj.10) Održana u Sarajevu, u turbolentnim političkim uslovima, ove se godine Jugovizija organizovala poslednji put u punom jugoslovenskom sastavu, a već naredne u okrnjenom. U sastavu RTV Beograd, Sarajevo, Podgorica, Novi Sad i Priština, u skromnim uslovima (shodno situaciji u zemlji), u prostorijama RTV Beograd organizovana je poslednja Jugovizija 1992. godine, čime je ujedno zabeleženo i poslednje jugoslovensko učešće na takmičenju za Pesmu Evrovizije. Dakle, iz svega gore navedenog, zaključujemo da je Jugovizija osamdesetih i devedesetih godina postala pravo ogledalo društvene, odnosno političko-ekonomske krize, a potom i ogledalo raspada velike države.11)

Hronološki prikaz trećeg perioda jugoslovenskog nacionalnog izbora za Pesmu Evrovizije

Nakon rapsada SFRJ, nezavisne države, nekada „bratske“ republike počinju samostalno da učestvuju na takmičenju za Pesmu Evrovizije. Slovenija, Hrvatska i Bosna i Hercegovina debituju već 1993, dok Makedonija to čini 1998. godine. Tadašnja država SR Jugoslavija, a kasnije Srbija i Crna Gora, usled perioda izolacije, sankcija, te rata na Kosovu i Metohiji, na evropsko takmičenje vraća se tek 2004. godine, a ondašnji nacionalni izbor, Beovizija, osim što je koncipiran po uzoru na Jugoviziju, evidentno je sledio i njenu poražavajuću sudbinu.

Autor: Miloš Marinković 

FUSNOTE:   [ + ]

1. Dean Vuletic, The Socialist Star: Yugoslavia, Cold War, politics and the Eurovision Song Contest, In: Ivan Raykoff and Robert Deam Tobin (Ed), A Song for Europe. Popular Music and Politics in the Eurovision Song Contest, Abingdon, Routledge, 2007, 85.
2. Jugovizija
3. Isto
4. Željko Milović, Muzička istorija: Jugoslovenski festival: Crnogorci u Opatiji
5. Detaljnije o sistemu glasanja u: Jugovizija
6. Jugovizija 1990
7. Više o manipulativnim potezima na Jugoviziji videti u: Željko Milović, Zloupotreba evropskog muzičkog takmičenja u političke svrhe
8. Marko Aleksić, Between nostalgia and reality on the European music scene: Combining recognizable elements of pop music of the former Yugoslavia and contemporary music genres in creation of a new identity of successor states, In: Vesna Mikić, Ivana Perković, Tijana Popović-Mlađenović and Mirjana Veselinović-Hofman (Ed), Between nostalgia, utopia, and realities, Belgrade, Department of Musicology, Faculty of Music, 2012, 387.
9. Kako se država raspadala na Jugoviziji
10. Sonja Bikić, Evrovizija: Pesmom do Evrope?, CM: Časopis za upravljanje komuniciranjem, br. 6, Beograd, 2008, 93.
11. Zbog poklapanja datuma održavanja Evrovizije 1985. godine sa godišnjicom smrti Josipa Broza Tita, odlučeno je da Jugoslavija te godine ne učestvuje na evropskom festivalu, pa shodno tome nije održana ni Jugovizija.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *