Žene u mraku

(Jelena Šesnić, Mračne žene: prikazi ženstva u američkoj književnosti 1820–1860, Leykam International, Zagreb, 2010)

Studiju Jelene Šesnić, profesorke anglistike na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu, pod naslovom Mračne žene: prikazi ženstva u američkoj književnosti 1820–1860 nije baš lako pronaći. Uprkos pikantnom naslovu, onlajn bibliografski sistem COBISS obaveštava da je u Srbiji dostupan samo jedan primerak. Srećom, taj primerak je u Novom Sadu.

Osim naslova, knjiga poseduje i vizuelnu privlačnost. Na koricama se nalazi delo kontroverznog, prerano preminulog grafičara iz ere dekadentizma, Obrija Birdslija. Reč je o Of a Neophyte and how the Black Art was revealed unto him. U knjizi se nalaze i druge Birdslijeve ilustracije: Pad kuće Ušera (naslov jedne od Poovih priča, koja je analizirana u studiji), zatim Saloma (po istoimenoj drami Oskara Vajlda). Legendarna mračna žena predstavljena je kako levitira zagledajući odrubljenu glavu Jovana Krstitelja, koju drži u ruci, u visini svoje glave.

Ova iscrpna studija čitaoca može navesti na pogrešan trag. Naime, mračne žene nisu osobe demonskog porekla, već ih kao takve doživljavaju oni kojima se suprotstavljaju. Onog trenutka kada je iskoračila izvan svog zacrtanog položaja kućanice i pokazala prkos i sposobnost da se nametne, žena je postala mračna. Na krajnje zanimljiv način do tog zaključka nas, korak po korak, vodi ova knjiga. Vrednost Mračnih žena velika je: kroz rešetke koje podrazumevaju tumačenje pročitanog podrazumevajući nove književne teorije (feminizam, psihoanaliza, orijentalizam), autorka je propustila kapitalna dela američke književnosti 19. veka. Konsultujući studije najvećih stručnjaka iz svake oblasti, Jelena Šesnić pokazuje na koji način bi dela iz navedene epohe bila doživljena u sadašnjem vremenu. Nimalo slučajno, knjiga je podeljena na dva dela.

U prvom delu, analizirani su stavovi pisaca prema književnim junakinjama koje su stvorili, a za reprezente epohe uzeti su Edgar Alan Po, Natanijel Hotorn i Herman Melvil. Poglavlja nose naslove: „Edgar Alan Po: mračna žena kao misteriozni označitelj“, „Hotornova strepnja i fascinacija: antinomijanizam mračne žene“ i „Herman Melvil i njegove meduze“. Tradicionalno označene ženske odlike, odnosno predstava žene u Americi do Građanskog rata koja je podrazumevala kult kuće bile su pasivnost, osećajnost, pobožnost, majčinski osećaj. Ali, vremenom, žena je postala mračna, što je moglo upućivati na fizički aspekt, na spoznajni (misteriozna) i na moralni (zla i pokvarena). Citirajući Bradota, Šesnić naglašava:

Žena kao znak razlike je čudovišna. Ako odredimo čudovište kao tjelesno biće iznimno i devijantno u odnosu na normu, možemo reći da žensko tijelo s čudovištem dijeli privilegiju da izazove jedinstvenu mješavinu fascinacije i užasa (24).

Predstave o njoj kretale su se od otelotvorenja anđela do ovaploćenja čudovišta, a sve to da bi pisci (muški rod) pronašli izlaz za svoj narcizam i istražili domete sopstvene estetike. Tako je barem veliki broj citiranih kritičara (ženski rod) video ovu fascinaciju oslikavanja žena zagastim bojama. Interesantno je što su u knjizi zastupljeni dijametralno suprotni stavovi kritičara o piscima i delima koja su predmet proučavanja, a koji su u konstantnoj polemici, pa bi se naslov mogao dopuniti da glasi: Prikazi ženstva u američkoj književnosti i kritici. Šesnić upozorava da je feministička kritika najdominantniji modus oblikovanja kritičkog stava u ovoj knjizi, ali da se bez toga jednostavno ne može. Druga vizura kroz koju se oblikovanje junakinja iz pera muškaraca često posmatra jeste psihoanaliza, kojom se uglavnom problematizuje opsesivno vraćanje majčinskom telu, i povratak potisnutog. To je najuočljivije kod Melvila, koji kroz odnos majke i muškog potomka „gotovo kastrira sina čineći ga poslušnim“ (166).

Sintagma dark lady preuzeta je iz Šekspirove sonetne zbirke. Od gospe koja je tamnoputa i tamnooka, mrak koji iz žene proističe, u prozi 19. veka širi se sa tela i na način života i ponašanja. Edgar Alan Po kroz likove vampirica ženu predstavlja kao drugost. Ona je ta koja je posrednik između dva sveta i muškarca dovodi do graničnih stanja i podstiče fetišizam (u krupnom planu su Berenisini zubi i Ligejine oči). „Demonologoija se tijekom 19. stoljeća sve intenzivnije feminizira“ (113), pa i Hotornova Hester ima onoliko verzija koliko i kritičkih perspektiva, od kojih su najprihvaćenije one koje je prikazuju kao Sataninu službenicu.

Za razliku od prvog dela knjige koju čine klasici, kanonski maskulini autori, drugi je posvećen „amazonkama, sestrama i uznicama“ – gotovo nepoznatim delima pet autorki, koja su nastajala na marginama američke književnosti sredinom 19. veka. Poglavlja koja čine ovu celinu nose naslove „Lidija Marija Čajld: povijest mračne žene“, „Margaret Fuler i Emili Dikinson: ambivalentne Amazonke“, „Sentimentalni i kućanski roman i njihove varijacije: nemir u kući“ (posvećen delima Fani Fern, odnosno Sare Vilis Parton i Linde Brent, odnosno Harijet Džejkobs). Kroz histeriju kao preovladavajuću emociju heroina koje su stvorile ove skrajnute spisateljice, zatim paranoju, melanholiju i tugu, fetišizam i transvestizam – prikazane su mračne žene. Njihovi likovi uspostavljeni su kao rušilački, oni koji krše norme, bez pobožnosti i smernosti.

Lidija Marija Čajld bila je aktivistkinja, novinarka i abolicionistkinja koja je pisala političku prozu. Njen roman Hobomok oslikava istoriju Nove Engleske iz ženskog ugla, jer je autorka usmerena na obične doseljenike, a naročito na žene. Da nije bilo nje i belačkog pečata koji je mogla staviti kao garanciju, robovska autobiografija Harijet Džejkobs nikada ne bi ugledala svetlost dana. Fani Fren je svojim junakinjama dala egzibicionističku crtu i gnev, koji su se ispoljavali u traženju preraspodele strukture moći, gde je žena osvajala i širila svoj raspon. Emili Dikinson smatrala se srećnicom jer je imala vlastitu sobu, a Margaret Fuler je kritikovala američki i zapadnjački, preciznije – univerzalni patrijarhat. Njena junakinja je pokretna, često krvavih nogu i sa opijatima i rašljama u rukama. Neobične spisateljice ovog perioda nisu ni mogle stvoriti uobičajene subjekte, već izuzetne žene koje izlaze iz utvrđenih tlocrta dotadašnjeg života. Za njih „nema više odvojenih sfera“, kako kaže Monika Elbert (to je naslov antologije eseja o rodnom poklapanju u američkoj književnosti od 1830. do 1930. godine). Ovim autorkama bilo je bitno da naglase individualnost i samostalnost žene koja konačno mora da izađe iz senke ili iz game zločina koja je u aktuelnim romanima okružuje. „Čitatelju, priča se zaključuje mojom slobodom, a ne uobičajenim načinom, udajom“ (302). Ovim rečima Harijet Džejkobs završava svoju ropsku biografiju (za njom je bila raspisana poternica, sa nagradom od 100 dolara za onog ko je pronađe, a u kojoj su prenaglašeni su njeni telesni atributi), a ove reči mogu se smatrati glavnim vjeruju proze navedenih autorki.

Osim što na činioce razlaže svaku motivaciju za građenje raznovrsnih ženskih figura iz pera oba pola tokom 19. veka, ova studija Jelene Šesnić bitna je i zbog istorijskog konteksta u kojem se problematizuje jedan prelazni period američkog društva i kulture. Zatim, tu je i konstitucija pola i roda kroz veliki broj dela i različito orijentisane kritike. Dragoceno je autorkino bavljenje ženskom literaturom koja je gotovo u potpunosti nepoznata čitalačkoj publici, a naročito kroz ovakvu vrstu analize. Žena se posmatra kroz uzroke i manifestacije koji su doveli do njenog konstituisanja kao bitne figure u književnosti 19. veka, a jedno od glavnih pitanja koje se postavlja prilikom analize svakog književnosg dela jeste – „jesu li razlike polova proizišle upravo iz anatomije ili iz njezine psihičke predodžbe?“ (48). Ova knjiga daće odgovor.

Autorka: Marijana Jelisavčić
Ilustracije u tekstu: Aubrey Beardsley

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *