Supruge Nemanjića (I)

Nemanjići su sigurno najznačajnija srpska dinastija. Dinastija u čije doba je srpska država dosegla svoj zenit i kada je ostvarena samostalnost Srpske pravoslavne crkve. O vladarima ove dinastije se mnogo pisalo i relativno mnogo se i zna, ali njihove supruge su ostale u sjenci svojih moćnih muževa. Ovim tekstom osvjetljavamo životopise supruga i majki naših velikih vladara.

Ana, supruga Stefana Nemanje

O Ani, supruzi Stefana Nemanje, znamo jako malo. Njeno porijeklo nam je nepoznato. Po nekim istoričarima ona potiče iz jedne od bočnih grana dinastije Komnin, dok drugi navode da je rodom od dukljanske vladarske kuće. Za Nemanju se udala prije 1166. godine, tj. prije njegovog stupanja na velikožupanski presto. Imali su petoro djece, tri sina – Vukana, Stefana i Rastka i dvije kćerke čija imena su nam nepoznata. Zajedno sa Nemanjom se zamonašila 1196. godine. Kao monahinja Anastasija svoje posljednje dane je provela u Bogorodičinom manastiru u Rasu. Umrla je vjerovatno prije 1200. godine i sahranjena je u Studenici.

Evdokija Anđeo

Stefan Nemanjić (1196 – 1228), srednji sin Stefana Nemanje i Ane, naslijedio je svog oca na mjestu velikog župana 1196. Iako je bio srednji sin, to mjesto mu je pripalo upravo zbog njegovog braka. On je bio oženjen Evdokijom Anđeo. Njen otac je bio Aleksije III Anđeo, vizantijski car, a stric Isak II. Prilikom vjenčanja sa Evdokijom Stefan je dobio titulu sevastokratora koja je dodjeljivana bliskim carskim rođacima. Evdokija i Stefan su imali dva sina, Radoslava i Vladislava, potonje kraljeve. 1201. godine ovaj brak je raskinut. Stefan je Evdokiju protjerao iz Rasa, jer je navodno bila šugava, dok neki sumnjaju na preljubu. Bilo kako bilo, Evdokija je 1201. ponovo stigla u Carigrad. Tamo će se udati za Aleksija V Duku Murfuzla 1204. godne, ali nakon prodora krstaša Aleksije će biti ubijen i Evdokija je ponovo slobodna. Njen treći brak je bio sa Lavom Sgurom, gospodarom Korinta. Opet joj sreća neće biti dugog vijeka. 1208. godine je ponovo postala udovica. Jedino što još znamo o njoj je to da je umrla 1211. godine.

Ana Dandolo

Nakon što je raskinuo brak sa Evdokijom, Stefanu je bila potrebna nova supruga koja bi ujedno ojačala međunarodni položaj Srbije. Izbor je pao na Anu Dandolo. Ana je bila unuka mletačkog dužda Enrika Dandola koji je 1204. sa krstašima zauzeo Carigrad i srušio Vizantiju. Brak Ane i Stefana je sklopljen definitivno iz političkih razloga. U Srbiju je stigla 1216. godine i sigurno je zaslužna za Stefanovo približavanje papi i dobijanje kraljevske krune 1217. godine. U ovom braku su rođena dva sina – Uroš (kralj u periodu 1243- 1276) i Predislav, koji će od 1263. do 1270. biti srpski arhiepiskop Sava II. Nakon Stefanove smrti 1228. ostala je u Srbiji. Dočekala je da njen sin Uroš postane kralj. Umrla je prije 1263. i sahranjena je u Sopoćanima, gdje postoji freska na kojoj je prikazano oplakivanje preminule kraljice Ane.

Freska iz manastira Sopoćani, “Oplakivanje kraljice Ane Dandolo”, XIII vek

Ana Komnin

Godine 1228. na tron je došao novi kralj Radoslav (1234-1243). Njegova supruga je bila Ana Komnina, kćerka epirskog despota i solunskog cara Teodora I Anđela. Za Radoslava se udala još prije njegovog stupanja na presto, vjerovatno 1219/1220. Nije bila omiljena zbog svog velikog uticaja na muža koji se sve više osjećao Grkom. Potpisivao se kao Stefan Duka, razmišljao da Srpsku crkvu stavi pod jurisdikciju Ohridske arhiepiskopije. Nezadovoljna vlastela je 1234. zbacila Radoslava sa trona. Zbačeni par je utočište pronašao u Draču. Postoje dvije verzije šta je bilo sa Anom. Jedna je da je pobjegla od Radoslava sa nekim francuskim vitezom, a druga da se sa suprugom vratila u Srbiju gdje je umrla kao monahinja.

Beloslava Asen

Supruga kralja Vladislava (1234-1243) bila je Beloslava, kćerka bugarskog cara Jovana Asena II. Ovaj brak je, izgleda, zaključen između 1230. i 1233. na inicijativu arhiepiskopa srpskog, a kraljevog strica, Save I. Beloslava i Vladislav su imali troje djece – dva  sina, Stefana i Desu, koji 1282. se spominju kao pokojni  i kćerku nepoznatog imena. Nakon zbacivanja sa vlasti 1243, Vladislav se sklonio sa porodicom u Dubrovnik, gdje se kraljica Beloslava pominje 1285. Nakon toga nemamo više podataka o njoj.

Jelena Anžujska

Najznačajnija srpska kraljica XIII vijeka je, slobodno možemo reći, Jelena Anžujska. Jelena je bila supruga Uroša I (1243-1276), a majka kraljeva Dragutina i Milutina. Njeno porijeklo nije jasno. Karlo I Anžujski, kralj Napuljske kraljevine, je u jednom svom pismu naziva svojom rođakom. Po drugima potiče od porodice Kurtne koja je davala latinske careve, dok treći smatraju da potiče od sremskih Anđela. Jelena se za Uroša I udala oko 1250. godine. Njen uticaj je bio veliki još za Uroševog života, a naglo je porastao za vrijeme vlasti njenih sinova. 1276. od Dragutina je na upravu je dobila Zetu, Trebinje, Plav i dolinu gornjeg i srednjeg Ibra. Na tom prostoru Jelena je organizovala svoju vlast i samostalno je vladala. Bila je omiljena u narodu jer je pomagala podjednako i pravoslavne i katolike. U Primorju je podizala i obnavljala katoličke crkve i samostane, ali nje ni zapostavljala pravoslavne. U dolini Ibra je podigla manastir Gradac koji će biti njena grobna crkva. U Brnjacima na gornjem Ibru je imala dvor u kome je radila neka vrsta djevojačkog instituta. Zamonašila se po pravoslavnom obredu u crkvi Sv. Nikole kod Skadra. Zanimljivo je da je u monaštvu zadržala svoje svjetovno ime.

Umrla je u dubokoj starosti 1314. godine u Brnjacima i sahranjena je u svojoj zadužbini, manastiru Gradac.

Za Jelenu Anžujsku i za Uroša I se veže romantična priča o Dolini jorgovana. Naime, prije vjenčanja, Uroš je naredio da se cijela dolina Ibra zasadi jorgovanima kako bi mladu kraljicu podsjećali na rodni kraj. Još jedna zanimljivost  vezana za Anžujsku je ta da je ona prva srpska kraljica koja je dobila svoje žitije. Pisac tog žitija je srpski arhiepiskop Danilo.

Katalina Arpad

Katalina Arpad je prva ugarska princeza na srpskom dvoru. Udala se za Dragutina vjerovatno nakon 1268. kada je njen djed Bela IV porazio Dragutinovog oca Uroša I. Brak Dragutina i Kataline je bio skladan. Zahvaljujući ovome braku, Dragutin je od ugarskog kralja na upravu dobio Mačvu i Beograd. Tako se prvi put Beograd našao u okvirima srpske države. Imali su barem četvero djece. Najviše podataka imamo o njihovom sinu Vladislavu, koji je bio pretedent na ugarski i srpski presto, i kćerki Jelisaveti, bosanskoj banici i majci Stjepana II Kotromanića. U srpskim izvorima se spominje srdačni prisan odnos dvije jetrve, Kataline i Simonide, njihovom susretu u Beogradu i zajedničkom poklonjenju grobu Jelene Anžujske. Nakon Dragutinove smrti 1316. godine, nemamo više podataka o kraljici Katalini.

Autor: Simo Radić

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *