Sudbina i komentari Radoslava Petkovića

Iz romanesknog opusa Radoslava Petkovića, jednog od najčitanijih pisaca čija su djela najprodavanija skoro tri decenije unazad, izdvaja se roman Sudbina i komentari. Roman Sudbina i komentari osvojio je veliku popularnost čitalačke publike o čemu dovoljno govori podatak da je od 1993. godine, kada je prvi put objavljen u izdanju Vremena knjige, do danas, preveden na: francuski, mađarski, engleski, grčki i bugarski jezik. Sudbina i komentari ovjenčan je velikim brojem najuglednijih književnih priznanja u Srbiji: za ovaj roman Petković je dobio NIN-ovu nagradu za roman godine, nagradu „Meša Selimović“, Borbinu nagradu za knjigu godine, nagradu kluba Jazzbina i Radija B92 za najbolju knjigu godine. Povodom jubileja NIN-ove nagrade roman Sudbina i komentari je, glasovima književnih kritičara, uvršten u deset najboljih NIN-ovih romana.

U romanu Sudbina i komentari priča je jasna i pregledna ispričana u punoj koncentraciji i dugim pripovjedačkim dahom, a dah pripovijedanja je unutrašnja muzika romana. Kao i drama i roman je djelo koje je mnogostruko uslovljeno. Autor mora unaprijed imati u vidu sva lica i ona moraju biti aktivna, ili tačnije, među njima se mora razvijati radnja. Njih autor mora čvrsto držati i brinuti o sudbini svakog od njih. A Petković u svom romanu i te kako vodi računa o sudbini svakog svog junaka, on nam donosi nove teme i gradi jednu novu, sopstvenu sliku svijeta u književnom tekstu. U okvirima intrigantne i uzbudljive priče naziru se dublji slojevi istorije i ljudske sudbine, povijesti o morima i gradovima. Istoriju postmodernisti doživljavaju kao tekst, i ona kao takva postaje polje književnog eksperimenta.

Sudbina i komentari Radoslava Petkovića predstavljaju primjer posebnih odnosa s istorijskim znanjem. Naslov romana obilježen je dihotomijom: sudbina je pojam koji podsjeća na sižee klasičnog istorijskog romana, a komentari, kao znak autopoetičnosti, jesu ono što Petkovićevom djelu daje izrazito postmodernističku dimenziju.

Ala Tatarenko, u svom eseju Ime i lice Sredozemlja: Sudbina i komentari Radoslava Petkovića kao mediteranski roman, analizira naslov romana na sljedeći način: „More se pritajilo i u samom naslovu romana, nevidljivo na prvi pogled, kao njegov miris koji svedoči o prisustvu. Sintagma „sudbina i komentari“ može da se pročita na onaj način na koji se dešifruje ime protagoniste prve dve knjige Pavela Volkova. Ako se u imenu junaka susreću imena junaka Druge knjige Seoba, Pavla Isakoviča i sekretara ruske ambasade u Beču Volkova, u Petkovićevom romanu dolazi do susreta imena dela Miloša Crnjanskog „Sudba“ – prva je objavljena pesma mladog Crnjanskog. Već na samom početku pesnik postavlja pitanje slično pitanju Pavela Volkova: „Na sinjem moru, lađa jedna brodi, da mogu samo znati kuda je sudba vodi?“ Sudbina, sudba, drugačija sudba – zar nije upravo to tema Petkovićevog romana? A Komentari uz Liriku Itake ne kazuju mnogo o pesmama uz koje su formalno vezani, ali zato znaju saopštiti dosta o sudbini samog pisca… Itaka je mediteransko ostrvo, ostrvo Odiseja, koji luta morima u potrazi za povratkom. Itaka je, takođe, (u drugoj vremenskoj perspektivi, u perspektivi Petkovićevog romana) jedno od sedam ostrva koja čine Republiku, čiji je „trgovački agent“ Pavel Volkov“, zaključuje Tatarenko.

Tačno je da more igra važnu, ako ne i presudnu, ulogu u životu protagoniste Volkova, sav njegov život, karijera, uspjeh, ali i neuspjeh, razočaranje, vezani su upravo za more. Između mora i kopna odvija se njegova priča. Postoje junaci koji istoriju žive i junaci koji istoriju kroje. Pomenuvši more ne možemo, a da se ne osvrnemo na Odiseja, možda jedinog u istoriji književnosti koji je bio formulisan kao ideal. Odisej je lukav čovjek, pametan, preduzimljiv, oštrouman, dobar političar, snalažljiv, on je sve to i fizički i mentalno. Dakle, on je i fizički jak i brz, i spreman,  i preduzimljiv, i mentalno lukav, brz da se sjeti neke ideje, pronicljiv je i jaka ličnost. Odisej je imao tu vrstu ideala spoja duše i tijela koji, zapravo, nijedan junak poslije njega nije imao, na primjer ni Don Kihot niti Hamlet. Zatim imamo Pavela Volkova, morskog oficira, koji se u susretu sa Sredozemnim morem na Krfu, suočava sa pitanjem smisla života i sudbine. Njegov problem je pogrešna procjena, nije mentalno jak kao Odisej, bori se sam sa sobom, sa svojim mislima. Bitno je da se postigne jedinstvo aktivnog života djelanja i djelovanja, dakle fizičke egzistencije sa duhovnim životom. Mora postojati fizička egzistencija, život koji se živi i tjelesno, ne samo duhovno. Volkov ne ostvaruje taj spoj, a pitanje koje se ovdje postavlja da li se narativni tokovi bave mogućnošću djelovanja i akcije, da li otvaraju mogućnost tog aktivnog života ili pak negiraju bilo kakvu mogućnost toga aktivnog života, koji bi mogao da promijeni okolnosti junaka? Narativni tokovi u romanu Sudbina i komentari ostavljaju mogućnost promjene okolnosti, pružaju i junacima, ali i čitaocima mogućnost aktivnog učestvovanja u priči.

Junak romana Volkov svojim putovanjem opisuje krug oko krajnjih granica srpske topografije: od Trsta do Ukrajine, Budimpešte pa sve do Krfa. U romanu se razvija aktivan odnos predstavnika Srba u Trstu prema strancima, prema „drugom“, što je tačnije i obrnuto. Poznato je da su se za Trst borili i osvajali ga Rimljani, Vizantinci, Franci, vijekovima je neprijateljevao sa Mletačkom republikom, dok zaštitu nije potražio od Habzburške monarhije. Trst se tokom devetnaestog stoljeća razvija kao najznačajnija luka Habzburške monarhije. Trst odiše ljepotom arhitekture različitih preplitanja što austrougarskih što italijanskih.

Postoje zapisi o srpskoj naseobini u Trstu, ali je vrlo malo poznata šire. Ta srpska kolonija, iako malobrojna, bila je veoma bogata i moćna, što se vidi po crkvi koju su imali, na mjestu današnje. Oni su bili bogati brodovlasnici i niz palača u Trstu im je pripadao. Posebna pažnja srpskoj naseobini u Trstu posvećena je u Trećoj knjizi romana, gdje istoričar Pavle Vuković u kulturološko-istoriografskom razgovoru sa Martom Kovač otkriva svoje interesovanje za krajnje tačke do kojih su Srbi stigli u svom naseljavanju tokom XVIII stoljeća, krajnja tačka na zapadu bio je Trst. Iz ovoga razgovora saznajemo da je u Trstu postojala malobrojna, ali ekonomski vrlo snažna naseobina, te da i dalje postoji crkva Svetoga Spiridona, koja svjedoči o tome. Takođe, kazano je da srpska kolonija u Trstu postoji makar od polovine XVIII stoljeća, te da je Joakim Vujić boravio u Trstu krajem stoljeća, a Dostitej Obradović na početku HIH stoljeća.

Pisac se trudio da razmontira tradicionalno i zvanično viđenje stvari. Preko mnogih detalja, i banalnih i manje banalnih, on ističe kako mi vidimo te stvari na neki uniforman, stereotipan način zato što nam je mnogo lakše da pojednostavljujemo,  nego da se unosimo u više detalja. Trudi se i da nam pokaže da ta srpska zajednica u Trstu, kao ni Mađarska 1956. godine nisu nekakvi monolitni prostori  naših očekivanja, nego da su to prostori koji iznenađuju. Crkva na Ponte Rosu, na centralnom mjestu u Trstu, srpska je crkva u kojoj se i dan danas služi. Crkva se nalazi blizu mjesta gdje su Jugosloveni dolazili da pazare, kod crvenog mosta Ponte Roso. Trst se može posmatrati kao prvi ulazak u Zapad, ulazak u zapadne vrijednosti. Na primjeru Pavela Volkova možemo vidjeti koliko je različitih interesa bilo prepleteno u srpskoj zajednici u Trstu: finansijskih, političkih, koliko je različitih računica i različitih ideja, želja, misija. Zapravo, čitav taj svijet sa kojim Volkov dolazi u susret  je vrlo konvencionalan u smislu da su svi ti ljudi ljubazni, izgovaraju određene fraze, pozivaju ga na večere, balove i slična okupljanja. Ali se iza te, prilično bezlične, konvencionalnosti kriju i te kako jasno formulisani interesi, očekivanja, te pokušaji vrbovanja. Ova komponenta nam zapravo pokazuje da je Pavel Volkov mislio da bira svoju sudbinu, a da je sve vrijeme klopka pravljena za njega. Sve što mu se dešavalo u Trstu bila je jedna velika klopka, a dobar motor te klopke bila je Katarina Riznić, žena srpskog trgovca u Trstu. Katarina Riznić je jedan nepouzdan tekst koji zavisi od našeg tumačenja. Možemo je posmatrati kao neku vrstu dokumenta, koji se ugrađuje u tekst, nju pisac svjesno konstruiše kao figuru ženske prevrtljivosti da bi se poigrao našim očekivanjima. Katarina je pretvorna, lažljiva, nevjerna, etički i moralno nepouzdana osoba. Nismo sigurni kako Katarina izgleda ni koliko ima godina. Baš kao što teško možemo opisati kako izgleda Dafina u romanu Seobe, ali poput Flobera, koji je ostavio mnogo sitnih naznaka o tome kakve je oči imala gospođa Bovari, pisac bez konkretnih opisa likova ostavlja mogućnost da ih sami konstruišemo.

Petković se u romanu bavi istorijom i kao velikom pričom i kao omeđenim vremenskim odsjekom, preispitujući načine pripovijedanja. Istorija u svojim različitim djelovanjima, lik istoričara u različitim ličnim pojavljivanjima, možda, su ključni činioci pripovijedno-fikcionalnog svijeta Sudbine i komentara.  Roman se sastoji od tri dijela i epiloški zamišljene SUMME u kojima se na različite načine prepliću i nadovezuju XVIII, XIX i HH vijek, a figura istoričara se javlja neprekidno pod imenima Plutarha, Zaharija Orfelina, Jovana Rajića, Pavla Vukovića, Đorđa Brankovića i na određen način i samog Pripovjedača. Neka od ovih imena su stvarne ličnosti, neki od njih su čisto fikcionalne tvorevine, a neki, pak, ni jedno ni drugo, odnosno i jedno i drugo u isti mah. Dvije priče udaljene gotovo dva vijeka spojene su u romanu, jedna pripovijeda o oficiru ruske carske mornarice, srpskog porijekla Pavelu Volkovu i smještena je u Trst 1806. godine, dok je druga priča o istoričaru Pavlu Vukoviću – oktobra, 1956. godine u Budimpešti. Ona mistična figura u romanu koja povezuje ove dvije priče jeste grof Đorđe Branković.

Samo djelo je izgrađeno ukrštanjem dva diskursa, koji odgovaraju vremenu junaka. Prva i Druga knjiga romana posvećene su sudbini Pavela Volkova, oponašaju strukturu tadašnjih romana i pripovijedanje sveznajućeg naratora, podijeljene su na poglavlja, čiji naslovi „prepričavaju“ njihov sadržaj. Prva knjiga romana pripovijeda o plovidbi Pavela Volkova, a Druga je  posvećena njegovom boravku u Trstu. Treći dio romana izgrađen je u formi zapisa Pavla Vukovića, čiji su epilog svjedočanstva – bilješke njegove kćerke. Ja – forma smjenjuje takozvano objektivno pripovijedanje. Roman se završava odjeljkom SUMMA u kojem se prepliću diskursi Pripovjedača i grofa Đorđa Brankovića.

Svaki postmodernistički roman, bez obzira da li je napisan u kontekstu metafikcije ili enciklopedijskog narativa, ima potrebu da oneobičava naše iskustvo, da nam kaže da život može biti komplikovaniji od bilo kog romana, ali sa druge strane, da čitav taj niz psiho, socijalnih, istorijskih faktora, koji čine naš život, zapravo, ga čine sablasno predvidljivim, ali iz neke bezinteresne perspektive. Vidimo to na primjeru Pavla Vukovića, njega nije sudbina na kraju odvela u manastir, ali ta njegova odluka je bila samo nastavak svega što mu je život priredio. On zatvara jedan krug Vuković – Volkov – Vuković, ali ne možemo biti sigurni da je to isti krug. Jednostavno, izborom imena smo navedeni da pravimo paralele između ove dvije priče. Međutim, iz perspektive recepcije možemo govoriti i o tome koja je od ove dvije priče važnija, a da nam prva asocijacija bude Pavel Volkov.

Složenost romana, njegova veličina i dubina potekli su iz narativne razuđenosti. Narativna razuđenost oslikava se kroz veliki vremenski i istorijski opseg u kome  vidimo Jadransko more i Trst s početka XIX vijeka i Budimpeštu iz sredine HH vijeka, zatim su tu direktna obraćanja čitaocu u cilju da se problematizuje sam fenomen pripovijedanja. Ostvareni su eruditni izleti u bogatu istorijsku građu, što je prikazano preko opisa razvoja ruske mornarice, Napoleonovih osvajanja Jadrana, srpske seobe, života Đorđa Brankovića, naravno, i mađarsko-srpskih odnosa kroz vijekove, koji su dati u disputima Pavla Vukovića i Čarnojevića,  a u vrijeme dok traje mađarski ustanak 1956. godine. Narativni slojevi su prepleteni diskretnim književnim citatima, parafrazama ili da kažemo „namigivanjima“ Odiseja kao i strip junaka Korta Maltezea. Ukoliko su i postojala ograničenja klasičnog istorijskog romana, pojavom Korta Maletezea  u romanu, ta ograničenja se narušavaju. Lik Korto Maleteze preuzet je iz istoimenog stripa, on je fiktivna ličnost, moreplovac koji plovi morima početkom HH vijeka, a Petković ga smješta na početak devetnaestog vijeka. Zašto su ograničenja narušena? Pa odgovor je jednostavan, sa stanovišta klasičnog istorijskog romana pojava Maltezea je ogrešenje, jer on pripada dvadesetom  vijeku, a radnja prva dva dijela romana, tj. prve dvije knjige, dešava se u devetnaestom vijeku. S jedne strane, imamo dekonstruisanje normi klasičnog istorijskog romana, dok se sa druge strane, istovremeno, Sudbina i komentari konstruišu kao postmodernistički tekst. Ovim postupkom omogućen je prelazak junaka iz teksta u tekst.

Dok je narator najbliži Štanclovoj definiciji auktorijalnog naratora, u Prvoj i Drugoj knjizi romana imamo sveznajuće pripovijedanje u trećem licu, dakle, auktorijalnu pripovjedačku situaciju poput one u Fildingovom Tomu Džonsu. Narator je emotivno distanciran od priče i junaka, ne učestvuje u događajima, već predstavlja psihološko i filozofsko poniranje u egzistencijalnu situaciju čovjekove nemoći ili nepristajanja da igra nametnutu ili izabranu ulogu u priči svog života, a njegova distanciranost samo pojačava dramatičnost događaja.

Roman je napisan sa ironičnom konotacijom, ne samo zato što na početku imamo humoristično-ironizujućeg naratora, već, sa druge strane, prikazan je odnos prema sudbini koju možemo da spoznamo, a ne možemo da promijenimo. Junaci su vođeni nekom svojom iluzijom, ali u trenutku kada treba da izaberu da li kročiti na pijesak u čarobnom vrtu shvatamo da su došli do kraja. Kraj se oslikava kroz pješčanu plažu koja predstavlja ideju smrti, to jeste prelazak iz jedne u drugu dimenziju, a i sam autor pridodaje tom značenju. Pavel Volkov se gubi zakoračivši na pijesak, a sa druge strane Pavle Vuković se ne usuđuje da zakorači, iako vidi tragove nečijih stopa u pijesku. Pisac nam ne daje nikakvo objašnjenje o tome šta se zaista desilo sa Pavelom Volkovim, a u nastavku priče o Pavlu Vukoviću pojavljuje se zapis njegove kćerke Katarine. Ono što je bitno narator se javlja u novom obliku, i to postmodernističkog naratora, koji se služi objavljivanjem pronađenog rukopisa u maniru realističkih romana, poput Servantesovog Don Kihota.

Pisac se nije bavio ideologijama, niti je imao namjeru da se bavi sudbinom nacije, pokazatelj toga je činjenica da je sve napisano u romanu Sudbina i komentari samo dokaz koliko se ljudi na raznim mjestima i u raznim vremenima suočavaju sa onim što se metaforično u romanu naziva sudbina, a može se nazvati i istorijom, nasumičnim sticajem okolnosti, igrom slučaja ili sudbinom bez metafore.

Autorka: Jelena Žerajić

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *