Šta je to ejdžizam?

S obzirom na sve drastičniji porast udela starog stanovništva, kako u Evropi, tako i u Srbiji, neophodno je obratiti pažnju na neke od problema koji su povezani sa ovim delom populacije. Pored brojnih problema sa kojima se stari susreću, jedan od danas najzastupljenijih jeste ejdžizam, odnosno starosna diskriminacija.

UKRATKO O STAROSTI I STARENJU

Kada se govori o procesu starenja stanovništva, nemoguće je precizno definisati šta on tačno podrazumeva. S toga se u demografskoj teoriji mogu naći različite formulacije ovog procesa, a kao najadekvatnija može se uzeti ta da starenje stanovništva znači porast broja i povećanje udela stanovništva starijeg od 65 godina u ukupnom stanovništvu. Sam intenzitet ovog procesa uslovljen je ne samo porastom udela starih u ukupnom stanovništvu, već i promenama u zakonu o radu (odnosno poimanju radno sposobnog stanovništva od strane države i njegovim promenama), kao i u smanjenju udela mladih (Mijoč, 2015).

Što se samog starog stanovništva tiče, činjenica je da svetsko stanovništvo ubrzano stari, bez obzira na to da li se posmatra udeo stanovništva starijeg od 65 godina ili porast njihovog broja. Ovaj proces karakterističan je pre svega za Evropu, koja je sve više nazivana ,,starim kontinentom”. S obzirom na razmere ovog procesa, starenje postaje važna determinanta demografskih i društvenih procesa.

Ako se uzme u obzir to da je starost društveno-istorijska i kulturološka kategorija, moguće je zaključiti da se ona ne vrednuje svuda na isti način. Tako se dolazi do vrlo važnog pitanja koje glasi: ,,Šta znači biti star?”. Ovo pitanje je prilično umesno upravo iz razloga prema kojem ne možemo isto posmatrati ljude iz populacije koja je tek prešla demografski definisanu granicu starosti od 65 godina i ljude koji su živi gotovo ceo vek. U demografiji se kao stari posmatraju ljudi koji su navršili 65 godina, ali se u brojnim drugim teorijama i udžbenicima mogu naći podaci gde se pod starim stanovništvom podrazumevaju ljudi koji su navršili 60 godina. Iako je nemoguće sve starije od 60 ili 65 godina posmatrati na isti način, za različite vrste istraživanja neophodno je koristiti ovaj kriterijum koji se, uprkos nedostacima, može pokazati kao vrlo pogodan. Ipak, danas je u istraživanjima i teorijama najzastupljeniji prag od 65 godina, upravo zato što bi, ako bi se i dalje uvažavala granica od 60 godina, društvo bilo mnogo starije nego što se danas poima. Pored toga, granica od 65 godina relevantnija je i zbog produženja životnog veka ukupnog svetskog stanovništva, a takođe i zbog toga što se može posmatrati kao granica u kojoj prestaje čovekov radni vek (Devedžić i Stojiljković Gnjatović, 2015).

Samo podizanje starosnog praga moguće je posmatrati i kao uvažavanje povećane vitalnosti starih tokom evolucije, smanjenja njihove smrtnosti i produženja životnog veka. Čak i prag od 65 godina u zadnje vreme postaje nizak u različitim oblastima u zemljama sa visokim životnim standardom.

Što se tiče same važnosti procesa starenja, ona se može uvideti kada se pogledaju konkretni demografski podaci. Naime, broj starih lica u svetu je porastao samo u toku druge polovine 20. veka sa 131 milion na 417 miliona, u relativnom pogledu sa 5% na 7%. U 21. veku ovaj proces postaje znatno brži, te je projektovano da se svake godine u ovaj deo populacije priliva oko 10 miliona ljudi. Tako se broj starijih od 65 godina već polovinom ovog veka predviđa na 1.487 miliona, odnosno kao udeo od oko 16%, dok se u razvijenim zemljama predviđa na oko četvrtinu ukupnog stanovništva. Što se same Evrope tiče, činjenica je da nju naseljava najstarije stanovništvo, te je već početkom 21. veka naseljava oko 15% starijih od 65 godina. Izuzev Japana, gotovo sve demografski najstarije zemlje su sa tla Evrope, a među njima je i Republika Srbija, sa 1.250.316 starih stanovnika, odnosno 17,4% ukupnog stanovništva (Devedžić i Stojiljković Gnjatović, 2015).

Sve ovo ukazuje na to da stari, čineći veliki udeo u ukupnoj populaciji, predstavljaju jedan veoma važan društveni činilac. S toga je vrlo važno baviti se njihovim društvenim položajem, kvalitetom života i drugim oblastima koje se za njih vezuju, jer njihovi problemi zapravo predstavljaju probleme jednog ogromnog dela kako svetske, tako i naše, lokalne populacije.

EJDŽIZAM

S obzirom na sve veći porast udela stare populacije, odnosno na sve veći trend starenja stanovništva, neminovno je javljanje brojnih problema kojima je ovaj deo populacije izložen. Jedan od društvenih fenomena koji se vrlo nepovoljno odražavaju na stare jeste i ejdžizam.

Ovaj termin prvi put je upotrebio Robert Batler (američki psihijatar i gerontolog) 1969. godine ,,kako bi u jednoj reči izrazio sistematsko stereotipiziranje i diskriminaciju baziranu na godinama starosti” (Đorđević i dr, 2007: 1). Ova pojava postaje sve više rasprostranjena, a vezuje se za sve starosne grupe, kako stare, tako i one sredovečne i mlade. Diskriminacija ovog tipa se, posle seksizma i rasizma, smatra trećom najvećom predrasudom, moguće je reći i na globalnom nivou (Đorđević i dr, 2007).

Nas konkretno interesuje starosna diskriminacija koja obuhvata stare, odnosno, one koji su stariji od 65 godina. U tom smislu, stari se uglavnom posmatraju kao izrazito homogena grupa, odlikovana osobinama  koje su interpretirane kao nepoželjne  ili nespojive sa ustaljenim društvenim vrednostima. ,,Dominantni i moćni diskursi predstavljaju stare kao […] senilne, mentalno nesposobne, aseksualne i nezapošljive.” (Phelan, prema Perišić, 2016: 63). Tako su stari predstavljani kao tehnološki nepismeni i nespremni za sticanje novih znanja, kao neproduktivni, povezivani sa brojnim bolestima, neaktivnošću, zbog čega se u svim segmentima, pa čak i u zdravstvu smatraju uvećanim troškom.

Na taj način, ejdžizam se može smatrati i formom društvenog tlačenja, povezanog sa sve češćim osnovama politika koje podstiču zanemarivanje starijeg dela populacije. Sve to vodi u specifično postupanje profesionalaca angažovanih u oblastima pružanja pomoći i podrške starima koje se reflektuje posredstvom depersonalizovanog pristupa starima uopšte. Ovde se može govoriti o institucionalnom ejdžizmu, koji je reflektovan u sve većem prisustvu apatije u organizovanju i pružanju usluga starima, a u ekstremnim slučajevima, ovo može dovesti i do uskraćivanja nekih usluga i prava starima. U praksi ovo je vidljivo u sve lošijem kvalitetu usluga pruženih starijoj populaciji (Perišić, 2016).

Pored vidova diskriminacije i stereotipizacije od strane drugih, moguće je uvideti i porast samo-stereotipizacije i intraindividualnog procesa diskriminisanja. Ovo se odnosi na prihvatanje i pounutravanje naučenog potčinjavanja. Sve to može rezultirati aktivnim odbijanjem starih da prime tuđu pomoć jer smatraju da je ne zaslužuju, samomarginalizacijom u društvenom životu jer smatraju da neke akcije nisu u skladu sa njihovim godinama i slično (Perišić, 2016).

Na osnovu već navedenog, možemo doći i do dve osnovne komponente ejdžizma, a to su upravo: predrasude i diskriminacija. Koncept predrasuda je uglavnom takav da one obezvređuju određenu grupu ljudi (u ovom slučaju starih) i podvode ih pod stereotipe. Odlikuje ih mogućnost lakog širenja, a samim tim i prodiranje u društvene stavove, pritom utičući na formiranje negativnog mišljenja o konkretnoj grupi. Za razliku od predrasuda, diskriminaciju je lakše uočiti, te se makar na institucionalnom nivou može boriti protiv nje proklamovanjem jednakih prava za sve. Uprkos tome, predrasude i individualna diskriminacija predstavljaju faktor koji je teško iskoreniti i predstavlja ozbiljan društveni problem (Đorđević i dr, 2007).

Samo opstajanje ejdžističkih stavova se, na idnividualnom i grupnom nivou, može uvideti kroz različite teorije.

Neke od takvih teorija jesu one koje naglašavaju strah od smrti kao faktor koji podstiče ejdžizam. Neminovna je činjenica da je smrt danas postala tabu tema, te se više ne posmatra kao normalna životna okolnost ili događaj. Kao odbrambenih mehanizam koji podstiče ejdžizam, stari se odguruju na margine, fizički i psihološki (Nort, prema Perišić, 2015).

Kao faktor opstajanja ejdžizma, u određenim teorijama može se uvideti i fokus na društveno-kulturološkim trendovima. Ove teorije vide kao prekretnicu industrijsku revoluciju i razvoj štamparija. Na taj način, mudrost, iskustvo i generalno reč starijih postaje manje važna, te je učenje okrenuto ka pisanoj formi prenošenja, napuštajući verbalne narative starih i ,,iskusnih”.

Pored toga, postoje i teorije koje pozicioniraju ejdžizam u kontekst međugeneracijskih tenzija. Ove teorije se odvajaju od straha od smrti i više se bave praktičnim i simboličkim aspektima (radna mesta, zdravstvena i socijalna zaštita, hladnoća u odnosima…). Ejdžizam se posmatra kao proizvod međugeneracijskih tenzija oko resursa, gde  se u prvi plan stavlja težnja ka tome da stari naprave mesto za mlade i to doslovno, uz očekivanja finansijske podrške i prenosa bogatstva mlađima (Nort, prema Perišić, 2016).

Uprkos tome što se ejdžizam uglavnom poima kao pojava koja se vezuje za savremeno društvo, on to ustvari nije. Ovo se može videti i u Platonovoj Državi , gde se navodi da stari ljudi trpe uvrede čak i od svojih ukućana. Diskriminacija je ranije bila itekako zastupljena, ali je uglavnom ostajala u okviru porodice i nevidljiva u očima javnosti. Ono što je učinilo da se ova pojava poveže sa savremenim društvom jeste činjenica da je savremeni način života ovu pojavu učinio očiglednijom i zastupljenijom. Do toga dolazi pre svega razvojem nauke i medicine što doprinosi rastu kvaliteta života, a samim tim i produženju životnog veka i rastu broja starih širom sveta. Zatim, dolazi do raspada tradicionalne porodice za koju je karakteristična bila briga o starima u okviru nje, a sada se ta briga prenosi na društvo. Na kraju, menja se i sistem vrednosti u kome više nema mesta za starost i sve ono što starost sa sobom nosi (Đorđević i dr, 2007).

Pored svih faktora koji utiču na opstanak ejdžizma u savremenom društvu, potrebno je obratiti pažnju i na procese socijalizacije. Naime, još od rođenja i sticanja prvih kognitivnih sposobnosti kod deteta, javlja se razlikovanje između starih i mladih. Na taj način, starija populacija individui je od ,,malih nogu” predstavljena u svetlu u kakvom je vide agensi socijalizacije (Maurović, 2015).

RADITI NA RAZVOJU KONCEPTA AKTIVNOG STARENJA!

Kao pokušaj ublažavanja posledica, kao i prevencije ejdžizma, od velikog značaja jeste usmeravanje pažnje na koncept aktivnog starenja. U gotovo svim evropskim državama u centru interesovanja gerontoloških organizacija, kao, sve češće, i samog državnog aparata, jeste upravo ovaj koncept. Ovakva politika, koja se u Evropi teži sve više zastupiti, omogućila bi kvalitetan vid starenja uz očuvanje sposobnosti za samostalno obavljanje različitih vrsta životnih aktivnosti, kao i unapređenje i poboljšanje integracije starih u nove društvene tokove.

Ova politika podrazumeva sve veći akcenat na povećanju fizičke aktivnosti starih lica, očuvanju radne sposobnosti, nastavljanju procesa obrazovanja u trećem dobu, uključivanje starih u medijske sadržaje, kao i sveukupno uključivanje starih u aktivan društveni život. Sve ovo moguće je jedino uz formiranje kvalitetnijih vidova pružanja socijalnih i zdravstvenih usluga starijoj populaciji, socijalne pomoći u cilju razvijanja mreža prijatelja kod starih, razvijanje usluga za pomoć i negu u kućnim uslovima, povećanje kvaliteta usluga u gerontološkim centrima, povećanje kvaliteta prevoznih i drugih javnih usluga za potrebe starije populacije (Maltar, n.g.).

Aktivno starenje tako podrazumeva politiku smanjenja problema starih. To bi, između ostalog, značilo omogućenje osobama starije životne dobi da se bave poslom koji su ranije obavljali, ili poslom koji su nekada želeli a nisu bili u mogućnosti, stvoriti im uslove za hobi, različite društvene aktivnosti i učenje novih veština.

Slabljenje telesnih i mentalnih funkcija značajno se može usporiti brigom o zdravlju i zdravim načinom života, što između ostalog uključuje i kretanje i pravilnu ishranu. Stalno učenje i sticanje novih veština može omogućiti očuvanje mentalnih sposobnosti kod starijih lica, a samim tim i pomaže u držanju koraka sa savremenim tehnologijama  čime bi starije osobe bile u sposobnosti da u većem obimu ostvaruju društvene kontakte, informišu se, prilagode se promenama u društvu, i ostanu njegov aktivni član svojom uključenošću u svakodnevicu (Maltar, n.g.).

Starijoj populaciji se ovako omogućuje uključenost, aktivnost primerena njihovim mogućnostima, što se može pokazati kao korisno za njihov osećaj zadovoljstva, kao i duševno i fizičko zdravlje. Na taj način, moguće je ukloniti barijere između različitih generacija, koje su pre svega rezultat različitih vidova predrasuda, stereotipa i diskriminacije.

Literatura:
Devedžić, M. i J. Stojiljković Gnjatović (2015). Demografski profil starog stanovništva Srbije. Beograd: Republički zavod za statistiku.
Đorđević, Z. i dr.(2007). Mitovi i predrasude prema starenju. U: Gerijatrijski praktikum. Ur: Tasić, M. i dr. Beograd: Draslar partner.
Maurović, D. (2015). Stereotipi i predrasude prema starijim osobama. Osijek: Filozofski fakultet.
Maltar, A. (n.g.). Aktivno starenje i međugeneracijska solidarnost. Novi Marof: CZSS.
 Perišić, N. (2016). Ejdžizam i ejdžistička praksa. U: Javnost, stariji ljudi i mediji. Ur: Manić, LJ. i N. Simeunović Bajić. Beograd: Gerontološko društvo Srbije.

Autor: Nemanja Milošević 

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *