Signal slobode

Ilija Bakić, Čitanje signala, Everest media, Beograd 2017.

Knjiga Ilije Bakića Čitanje signala uslovno rečeno predstavlja jedno od novijih književnokritičkih djela u kojima se promišlja o umjetnosti signalizma. Kažemo uslovno rečeno, zato što ona zapravo predstavlja zbornik autorovih teorijskih i kritičkih tekstova od koji su najstariji pisani 1997, a posljednji 2016. godine. U tom pogledu, Bakićeva knjiga predstavlja sintezu njegovog dvodecenijskog kritičkog rada, kao i svojevrsnu književnu istoriju signalizma.

Tematski, tekstovi variraju od književnih manifesta, do kritičkih osvrta na cjelokupno ili dio stvaralaštva jednog ili više pjesnika i prikaza određenog djela ili publikacije. Na planu individualnog stvaralaštva Ilije Bakića, knjiga Čitanje signala osvjetljava još jednu stranu njegovog književnog rada. Osim što je kao pjesnik i romanopisac Bakić pridonio razvoju signalizma i srpske naučne fantastike, Bakić se ovim temama bavio problemski i kao esejista i književni kritičar. Objedinjujući njegov skoro dvadesetogodišnji kritičarski rad, Čitanje signala daje čitaocu uvid u jednu posebnu autorsku posvećenost u estetski problem signalizma, otkrivanja novih načina izražavanja, iskušavanja jezika i dokazivanja njegove moći. Sa druge strane, na opštem planu Bakićeva knjiga se može sagledati kao hronika signalizma iz koje se može iščitati istorijat književnog stvaralaštva, nivo plodnosti i inovativnosti pojedinih autora, te recepcija njihovog djela.

Međutim, potrebno je zapaziti da na metapoetičkom planu knjiga Čitanje signala mnogo više govori o književnom pokretu kojim se autor bavi, nego što to čini jedan pojedinačan tekst izuzet iz cjeline. Posebnu pažnju treba posvetiti rasporedu tekstova, koji nije baziran po hronološkom, nego po tematskom kriterijumu. Iako ne postoje grafičke oznake, u knjizi se može propoznati nekoliko cjelina i potcjelina.

Prvu cjelinu čine prva dva teksta „Lakim korakom u svim smerovima“ (pisan u koautorstvu sa Zvonkom Sarićem) i „Signali 21. veka (lični pogled)“, koji predstavljaju manifeste signalizma. Prisustvo koautora u prvom tekstu i podnaslov „lični pogled“ drugog teksta upućuju na spregu između ličnog i opšteg u iznesenim načelima manifestnih tekstova. Njihov položaj na početku knjige ih određuje kao svojevrsni uvod za ostale tekstove, pri čemu se kroz njih čitalac u najopštijim crtama obavještava o tome šta je signalizam, koja su njegova poetička načela, ali i na ono šta će autor knjige tražiti od pisaca i tekstova o kojima piše, a to su sloboda, smjetlost da istražuje nove horizonte i da se bori protiv okoštalih moralističko-estetskih normi koje sputavaju umjetnost.

Drugu cjelinu čine tekstovi teorijskog karaktera u kojima je tema određeni pravac u okviru signalizma, ili djelo, odnosno dio djela jednog od istaknutih signalističkih stvaralaca. Kao pravac koji je nastao pod okriljem signalizma istražen je scijentizam (naučnofantastična poezija) u dva teksta. U tekstu „Elementi naučne fantastike u poeziji scientizma“ proučavaju se načela scijentističke poetike na primjerima pjesničkog djela Miroljuba Todorovića i Slobodana Vukanovića. U oba slučaja, autor ističe njihovu smjelost za eksperimentisanjem sa pjesničkim jezikom (miješanjem poetskog i naučnofantastičkog diskursa), kao i njihovu originalnu viziju budućnosti. „Naučnofantastična poezija Slobodana Vukanovića“ se naslanja i produbljuje zaključke iz prethodnog teksta, dajući čitaocu dublji uvid u pjesnikov scijentistički ciklus. U ovoj cjelini pisano je i o signalističkom radu Miroljuba Todorovića, Zvonka Sarića i Ljubiše Jocića, pri čemu bi trebalo skrenuti posebnu pažnju na učešće posljednjeg od navedenih, velikog nadrealističkog pjesnika, koji se u poznim godinama priključio pokretu signalizma, otkrivši u njemu novo avangardno vrelo revolucionarnog stvaralaštva.

Treća i najobimnija tematska cjelina zapravo bi bili kritički prikazi pojedinačnih knjiga različitih žanrovskih provenijencija. Iako su većinom u pitanju umjetnička djela proistekla iz poetike signalizma (zbirke poezije, pripovjedaka ili romani), dobar dio prostora je posvećen esejističkim i naučnim radovima o signalizmu. Ova cjelina se može podijeliti na nekoliko potcjelina u zavisnosti od broja tekstova posvećenih djelu pojedinačnog autora. Pisci koji su dobili svoje cikluse su Slobodan Škerović (5 tekstova), Zvonko Sarić (3 teksta) i Miroljub Todorović, otac signalizma, koji je u skladu s tim i najzastupljeniji u knjizi (13 tekstova). Posljednja potcjelina predstavlja prikaze zbornika radova posvećenih signalizmu. Raspored tekstova ne slijedi hronologiju njihovog nastajanja, sve dok se ne stvori lanac kritika pojedinačnih djela jednoga pisca. Tako se u, na prvi pogled nasumično raspoređenom skupu članaka, otkriva harmoničnost koja prije svega poštuje temu pjesničkog promišljanja, a ne realnost van nje same.

S obzirom na to da je ova cjelina sačinjena od prikaza pojedinačnih djela, čitalac će uočiti učestala ponavljanja (pogotovo u ciklusima o djelu jednog pisca). Repetitivnost jeste proizvod toga što su tekstovi u knjigu ušli takvi kakvi jesu, kao kritike pojedinih djela ili eseji o određenom estetskom problemu signalizma, umjesto da su prepravljeni i prilagođeni da djeluju kao homogena cjelina. Ovo je uslovilo i to da jedan izdvojen tekst djeluje kao maleni fragment jedne mnogo veće cjeline. U određenim tekstovima se njihova fragmentarna priroda i eksplicitno ističe, dobijajući time autopoetsku vrijednost. Iako će manje posvećen čitalac repetitivnost knjige kao cjeline i fragmentarnost i labavu povezanost tekstova tumačiti kao manu, onaj čitalac koji se udubi u sadejstvo forme i sadržaja Bakićeve knjige, shvatiće da upravo ta i takva forma govori o pravoj suštini signalizma koju je autor želio da iskaže. Izmjena tekstova radi prilagođavanja homogenoj cjelini predstavljala bi favorizovanje kolektivnog u odnosu na individualno. Ali očuvanje njihove prvobitne strukture i pažljivo grupisanje u veću cjelinu može se obilježiti terminom „fragmentarno-kompozitna forma“ (38), koji Bakić koristi za opis strukturnog načela tekstualne prakse Miroljuba Todorovića. Samim tim, struktura knjiga je suštinski signalistička, čime se izražava počast pojedinačnom djelu kojem je tekst posvećen, dok se ono precizno postavlja u širi kontekst stvarlaštva njegovog autora i signalizma kao umjetničkog pokreta kojem on pripada.

Veza između tekstova ove knjige, sa jedne strane, nalazi se u njenoj temi, signalizmu, a sa druge strane u autorovoj viziji šta signalizam predstavlja. U prvom manifestu kao osnovni prinip signalizma određuje se „odašiljanje poruka u etar i prijem onih koje su poslali drugi, bez obaveza, sa mnogo dobre volje (latinske ‘bona fides’), bez priznavanja apriornih autoriteta i konačnih obrazaca mišljenja i stvaranja“ (23–24). Ovaj princip bi se mogao sažeti u riječi „sloboda“. I zaista, osnovni zahtjev Ilije Bakića i signalizma jeste pravo umjetnika da bude slobodan, da eksperimentiše i otkriva nove oblike umjetnosti i nove sadržaje. U tom pogledu, važno je primjetiti da je posebna kritika koju ističe kod Miroljuba Todorovića njegova težnja ka jezičkom eksperimentisanju koje dokazuje da je „jezik neuništiv. Cepanje i/ili slaganje, kontrapunktiranje i/ili rimovanje, kalupljenje i/ili potpuno ignorisanje pravila – ništa ne može da potisne jezik/reč jer ispod košuljice slova skriveni su neizbrojevi slojevi značenja koji se, neotkrivenom alhemijom, spajaju sa značenjem nekih drugih reči da bi, propušteni kroz um Stvaraoca, bili odaslati u prostor–vreme prošlosti–sadašnjosti–budućnosti“. Zadatak pjesnika je da bude u toku sa svojim vremenom, da prati sve njegove osobine i mijene, ali i da ga prevazilazi.

Tematska nit koja fragmentarnu građu knjige povezuje u cjelinu, jeste autorovo isticanje igre kao osnove poetike signalizma. To se možda najbolje oslikava na prinicipu diferencijacije principa revolucionarno/ludičko u tekstu posvećnom Ljubiši Jociću, gdje se pjesniku zamijera jedino to što na uštrb drugog principa (ludičkog) potencira prvi princip (revolucionarno).Naspram njega, Bakić upravo insistira na „provokaciji i ludizmu kao kvalitetima koje tradicionalizam lako odbacuje“ (38). Zato se za jednog od glavnih junaka ove knjige, koji izvire iz svakog pojedinačnog čitanja signalističkih djela, može smatrati „‘Homo ludens’ najplemenitiji lik čovekovog bića“ (73).

Za kraj potrebno je istaći nadvremensku ili bolje reći nadgeneracijsku prirodu signalizma. Ovo je dokazano na njegovim samim počecima, upravo u tome što mu se Ljubiša Jocić, kao stariji pjesnik, pridružio i dao legitimitet kao mladalačkom i prevratničkom pjesničkom pokretu. Ovaj most među različitim godištima signalizam je ostao i danas, kada se njime bave mlade generacije pisaca, pjesnika i književnih teoretičara. Stoga je simbolično da je jedan od najstarijih tekstova iz knjige Čitanje signala posvećen Miroljubu Todoroviću, pisan 1997. godine, dok je jedan od posljednjih, napisan 2016. godine, posvećen mladoj teoretičarki Jeleni Marićević, autorki knjige Legitimacija za signalizam. Najmlađi i najstariji tekst Bakićeve knjige povezuju dvije osobe književnog života, među kojima stoji generacijska razlika od skoro pola vijeka, dokazujući da je signalizam „otvoren za sve generacije koje pristižu donoseći senzibilitet novih vremena odnosno novog veka i milenijuma i spremne su da i dalje istražuju.“ (99)

Autor teksta: Fedor Marjanović

Vizuelni radovi: Vladimir Milojković

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *