Potraga za sobom Jovice Aćina

***

Djelo pred nama prvi je roman već priznatog pisca niza zbirki priča i velikog broja knjiga eseja Jovice Aćina i kao takvo ušlo je u uži izbor za Nin-ovu nagradu za 2017. godinu. Prema autorovim riječima, i Srodnici su se prvobitno javili kao ideja za priču, pa ih, uzevši u obzir sve njihove osobenosti, možda prije možemo nazvati poviješću, da se poslužimo terminom karakterističnim za rusku proznu tradiciju, a koliko je to uticalo na samu strukturu djela, biće, između ostalog, predmet ove analize. U najkraćim crtama, Srodnici bi se mogli predstaviti kao avanturističko-detektivski1)) roman sa motivima fantastike2) u kom narator, zapravo autofikcijski junak koji, osim imena dijeli sa autorom i mnoge biografske elemente, potaknut pronalaskom rukopisa-porodičnog stabla svoje sukurdole (predak desetog koljena) Rahilje, kreće sa sinovima put Španije ne bi li razmotao zapreteno klupko svog porijekla i otkrio nešto više o davno iščezlim precima. Naravno, predstavljeno ovako, djelo umnogome gubi od svoje umjetničke vrijednosti, ali i pored toga, ono predstavlja jasnu, zaokruženu, mada ne uvijek dosljedno strukturiranu cjelinu.

***

Ukoliko govorimo o kompoziciji djela i nakratko se zadržimo na ovoj formalnoj nedosljednosti, ono što na prvi pogled jasno možemo izdvojiti, to je da je roman sačinjen iz dvadeset relativno ujednačenih poglavlja, te u izvjesnom smislu možemo govoriti o simbolici broja dvadeset. „Kod drevnih Maja broj dvadeset predstavlja božanstvo sunce u njegovoj arhetipskoj funkciji savršenog čovjeka.“ (Ševalije, Gerbran 2009: 195). Može se pretpostaviti da je autor, sačinivši upravo dvadeset poglavlja, imao na umu i simboliku ovog broja, težeći ka savršenstvu svoga djela. Poglavlja su sa jasnom međusobnom tematskom povezanošću, s tim da zbog povremenih retrospektivnih i refleksivnih epizoda, poglavlja poprimaju veću ili manju samostalnost, te ih donekle možemo posmatati i kao odvojene priče. Ovo je naročito primjetno u drugoj polovini romana kada dinamični opisi potrage ustupaju mjesto svojevrsnom autopromišljanju. Isto tako, utisku fragmentarnosti doprinosi i česta odsječnost u pripovijedanju i sažetost, lakoničnost u izrazu.

***

Uslovno, roman se može podijeliti na dvije tematske cjeline i to će, vidjećemo, biti bitna odlika Aćinovog pripovijedanja. Prva, kako je ranije napomenuto,  predstavlja model avanturističko-detektivskog romana, dok drugu možemo okarakterisati kao neku vrstu kontemplativne priče u kojoj nam junak, posežući za dnevničkim stilom ili, ako se poslužimo junakovim određenjem, izvještajem, približava motive na osnovu kojih djela s jedne, i sastavlja svojevrsno zavještanje s druge strane. Autor poseže za tipskim elementima, koji su zapravo samo nužna inscenacija za motivaciju junaka da preduzme svoje, da ga tako nazovemo, genealoško hodočašće na sjever Španije. Ti elementi su nesumnjivo karakteristični za avanturistički roman, međutim, Aćin ih unekoliko preoblikuje ne bi li ovo realno putovanje u nepoznato spojio u koherentnu cjelinu s onim irealnim, ontološkim3) putovanjem u prošlost i u sopstveno biće. Jedan od takvih elemenata je i motiv nađenog rukopisa, tj. u slučaju Aćinovog junaka, dokumenata njegovog davnog pretka Rahilje: „Prema istorijskim podacima i sačuvanim crkvenim knjigama, naših istoimenih predaka bilo je, u najmanju ruku, u Zrenjaninu, odakle sam, odnosno, u Velikom Bečkereku već u XVI stoleću. Zna se, recimo, za Gavrila Aćina koji je, sa Savom Temišvarcem, učestvovao u Banatskom ustanku koncem tog veka. O tome nešto više znam i iz zapisa moje davne babe Rahilje iz desetog kolena unazad“ (Aćin 2017: 14)4). Već ovdje autor naglašava neke od najvažnijih ideja na kojima će insistirati kroz čitavo djelo, a to su ideje pamćenja, tj. ostavljanja traga iza sebe i svepovezanosti. S tim u vezi, treba naglasiti i važnost odabira baš ovakvog naziva za roman. Ko su ti srodnici za kojima junak traga i, možda važnije pitanje, kakve sve vrste srodništva možemo ostvariti? Kako je čitav narativ zasnovan na principu dualnosti, ni odgovor na ova pitanja ne bi bio potpun ukoliko ga ne sagledamo najmanje iz dva ugla. Prvi, i svakako očigledniji, podrazumijeva denotativnu i donekle već objašnjenu semantiku srodništva, a tiče se već pomenute krvne povezanosti naratora sa Rahiljom. Pored nje, svakako moramo pomenuti i njegova dva potomka, sinove Sretena i Arsena. Ukoliko je junak i krenuo na put u daleku Španiju kako bi, ponukan nađenim papirima, upotpunio svoje porodično stablo, mnogo je važnije stremljenje oca da se sjedini i poveže sa već odraslim sinovima, jer kako se kaže u romanu „Greh je voditi više računa o precima nego o potomcima“ (2017: 33). Ova težnja se još više naglašava činjenicom da autor postavlja svoja tri junaka u izolovanu sredinu, opustjeli španski gradić Asin, čime se aktivira arhetipski5) sloj, budući da Asin, makar fiktivno, dobija ulogu praishodišta porodice Aćin, čime se ostvaruje njihova prava i izmaštana povezanost sa korijenima. Ova veza se čini još izraženijom jer je inscenacija takva da se na tom mjestu ne nalazi ništa, osim grobova i jedne polurazrušene crkve. Ovaj motiv crkve u Asinu ključan je element jer podrazumijeva duhovnost, sabornost, jedinstvo i, uopšte, istupa kao jedan mikrokosmos6). Međutim, njena ruiniranost tek je odbljesak nemogućnosti ostvarivanja dublje povezanosti na relaciji otac-sinovi, odnosno, na širem planu, preci-potomci.

***

Načevši već i drugi, konotativni značenjski sloj srodništva, treba reći da je on za Aćina podjednako važan kao i onaj denotativni, jer se njime još značajnije produbljuje motiv pamćenja. Ovo zaključujemo i iz toga što se ovaj sloj javlja kao samostalna priča koja se odvija paralelno sa glavnim tokom pripovijedanja. Naime, sve vrijeme svoje potrage, junaku Aćinu se priviđa fantom7), koga prvo upoznajemo pod imenom Fantom B., ali vrlo brzo shvatamo da je taj fantom u stvari Roberto Bolanjo, odnosno, Arturo Belano. Taj Bolanjo postaje sada suštinska tačka drugog dijela romana. Pojava fantoma i Bolanja pokazuje nam da je pripovjedač zapravo shvatio da je put na koji je poveo sinove, taj izlet koji je možda trebao biti neka vrsta simboličnog porodičnog okupljanja, samo jedna epizoda u spoznaji jednog mnogo temeljitijeg srodstva. Ovdje smo već na tragu metatekstualnosti jer je autor u dosluhu sa stvaralaštvom ovog poznatog čileanskog pisca, a tu ponajprije mislimo na romane Divlji detektivi i 2666. Pa, iako se tematski ne približava Bolanju, Aćin se koristi sličnim postupcima u svojoj naraciji, kao što je korišćenje autofikcijskog junaka koji je ujedno profesor i pisac, odnosno, stvaralac, te potrage i mistifikacije, koja sama po sebi predstavlja prikrivanje. Pored toga, Aćin u svoj roman unosi i čitave pasaže iz Bolanjovih djela, naravno, preosmišljene i prilagođene, kao što je  epizoda o njemačkom piscu Arčimboldiju ili nekolike epizode u kojima se opisuju misteriozni nestanci tri osobe.

Ova fantastična nit o fantomu u inače realističkom pripovijedanju predstavlja donekle literarizovani upliv Aćinovog esejističkog senzibiliteta u romanesknu formu koji možemo posmatrati kao autopoetički element. To, naime, postaje očiglednije kada uzmemo u obzir junakovu zapitanost da li je taj njegov fantom zapravo pravi pisac ili je pak iskrivljena slika pisca, nastala kao plod njegovog naknadnog učitavanja, tj. zapitanost nad svrhovitošću umjetnosti i čina pisanja: „Ne odigrava li se to u meni neki proces fetišizacije pisca i umetnika?“ (Aćin 2017: 122), „Počinjem da fetišizujem neko delo, a ta se fetišizacija zatim prenosi na njegovog tvorca i na sve što je s njim u vezi. Tako sam sve vreme bačen na put magijskog mišljenja. Ono fetišizuje predmete, mesta, trenutke i ljude, da bi iz fetiša8) izvuklo njegovu najskrovitiju istinu.“ (Aćin 2017: 123). Uz ovaj navod treba dodati i junakovo stalno isticanje činjenice da je Rahilja, iako je živjela prije oko dvjesta godina, bila pismena i poticala iz porodice u kojoj se držalo do pisanja. Šta autor zapravo podrazumijeva kada kaže fetišizacija i kakvu to istinu izvlači iz takvog odnosa prema piscu, djelu i samom stvaranju?

***

Ovdje ćemo se nakratko vratiti na temu srodništva gdje zapažamo da autor pored krvnog, smatra da postoji i takozvano fantomsko srodništvo, dakle ne po krvi, koje može da podrazumijeva veze između dvije ili više osoba bez čvrste fizičke ili čak vremenske spone. Upravo takvu ulogu preuzima Bolanjo, odnosno Belano i nije slučajno izabran jedan pisac, a tu je Aćin na tragu Nabokovljevog stvaralaštva („Njegov ekspresionizam i tematika prave obruč  između evropskog ekspresionizma 20-og vijeka i realista, tvoraca američke prozne tradicije, kombinujući nabokovljevski impresionizam i tzv. slobodnu svijest kao jedan od segmenata tehnike toka svijesti.“)9), jer je upravo pisac, dakle stvaralac, nosilac istinske demijurške sile (božanske sile stvaranja). Sljedstveno tome, literarna, ili bolje rečeno umjetnost riječi, smatra se božanskom vještinom. Sam Aćin ovo ostvaruje na osoben način preosmišljavajući novovozavjetni stih U početku bješe Riječ i Riječ bješe u Boga i Bog bješe Riječ, pa se tako u njegovoj interpretaciji ova stvaralačka sila riječi izdiže na magijski nivo: „Kada se mašimo za pravu kvaku na rečima, tek onda one začaravaju i tako nešto rade, a ne da samo saopštavaju i obmanjuju.“ (2017: 109). U tom ključu valja tumačiti i motive koji pokreću junaka ovog romana, jer je njegovo srodništvo sa fantomom ostvareno kroz prizmu Bolanjovog stvaralaštva, pa je tako, u ovom slučaju, čitanje čin prepoznavanja sebe u drugom i drugog u sebi i, što je mnogo važnije, dokaz postojanja. Drugim riječima, postojanje je za naratora određena vrsta literarne samoaktualizacije. Budući da je tekst pred nama u stvari zapis, tj. kako smo ranije naveli, izvještaj koji pripovjedač piše, shvatamo da je junak, osim što je čitalac, ujedno i stvaralac  koji teži da iza sebe ostavi trag i tako i sam postane fantom koji će uticati na nekog svog krvnog potomka ili pak nekog potpuno nepoznatog, fantomskog srodnika da poveže svoj život sa ovom zaostavštinom, jer „Svi fantomi su, jer ih stvaramo, naši rođaci, a tako je i sa drugim fantomima, svejedno da li su ti fantomi dobri i blagonakloni ili rđavi i nasilni. Baš takvi, svakojaki, oni su naša rodbina.“ (2017: 90). Ukoliko se osvrnemo na poimanje duhovnog života drevnih Egipćana, neke od značajnih kategorija za njih su: Ka-duhovna duša, duh, svijest, Ba-duhovno stanje bića. Ka je, koliko duhovno-psihička, toliko i fizička komponenta ličnosti, koja nasuprot Ba, principu i objektiviranoj svijesti, predstavlja životnu dušu u svakoj ličnosti, odnosno objektiviziranu snagu života koja čovjeka poput nevidljivog dvojnika i sjenke prati od rođenja do smrti (Višić, 1989: 37). I naš junak je imao svog dvojnika, a nakon svega, shvatamo da je  junakova zaostavština zapravo testament, odnosno zavještanje kojim se priprema za sopstvenu smrt koja, imamo razloga da vjerujemo, na kraju i dolazi po njega u obličju putnika lutalice. Međutim, ovo pitanje, ipak, ostaje otvoreno jer autor u maniru postmodernističkog romana ne daje jasan i konačan odgovor na njega.

***

Iako napisani u romanesknoj formi, teško je oteti se utisku da su Srodnici  strukturno bliži kraćem proznom kazivanju, nego romanu. Na ovo, svakako, utiče već pomenuta fragmentarnost koja svoj vrhunac dostiže otprilike na polovini, kada se od dinamičnog pripovijedanja o potrazi, u stilu pravog avanturističkog romana, prelazi na unutrašnji plan junakovog doživljaja, koji čak možemo identifikovati kao roman toka svijesti, da bi posljednje, dvadeseto poglavlje praktično istupilo kao naknadno umetnuta, samostalna priča. Ovakvom utisku doprinosi i nerijetko polemički stil koji, istina, možda ne bi trebalo smatrati kao ogrješenje o formu, jer proističe iz piščeve esejističke djelatnosti i interesovanja za Bolanja preko kojeg se, opet, približava Borhesu, a indirektno i Umbertu Eku, već bi ga, uz sav oprez, možda trebalo vidjeti kao odjek postmodernističke tradcicije čiji su dio bili navedeni pisci. Međutim, ukoliko se i složimo da postoje određene formalne nedosljednosti, nećemo pogriješiti ako kažemo da na tematskom planu ovo djelo predstavlja kompaktnu i zaokruženu cjelinu koja se odlikuje jednostavnim i prijemčivim stilom, te da je nesumnjivo plodno tlo za buduća istraživanja, ponajviše na intertekstualnom planu.

IZVORI

Aćin 2017: J. Aćin, Srodnici, Beograd: Laguna.

LITERATURA

Višić, 1989: M. Višić, Egipatska knjiga mrtvih, Sarajevo, Svjetlost.
Živković, 1985: D. Živković, Rečnik književnih termina, Beograd, Nolit.
Marković, 2011: V. Marković, Uporedni svetovi : nepouzdani pripovedač u delima Vladimira Nabokova, Beograd, Stubovi kulture.
Regenbogen, Majer 2004: A. Regenbogen, U. Majer, Rečnik filozofskih pojmova, Beograd, Bigz Publishing.
Ševalije, Gerbran 2009: Ž. Ševalije, A. Gerbran, Rečnik simbola, Novi Sad, Stylos Art.

Autorka: Jelena S. Žerajić

FUSNOTE:   [ + ]

1. Kao književni termin naziv detektivski roman prvi put je upotrijebila 1878. sjevernoamerička autorica A. K. Grin u podnaslovu svoga romana The Leavenworth Case: detective novel… Pojedini su autori u šemu detektivskog romana uvodili strukturne elemente – pustolovnoga romana.  (Živković 1985: 117
2. Ponikla iz dubine mitske  (i religiozne) svesti, fantastika je potom preko narodnih predanja i legendi  ušla u književnost i druge umetnosti. Pojam fantastike javlja se, dakle, u času kad je umetnost, izgubivši svoje mitsko zaleđe, svoj sakralni smisao, religiozni zanos zamenila pesničkim zanosom i vizionarstvom (Regenbogen, Majer 2004: 200).
3. Ontologija predstavlja učenje o biću kao takvom, o najopštijim pojmovima bića, značenjima bića i određenjima bića. (Regenbogen, Majer 2004: 404).
4. Svi citati iz romana Srodnici dati su prema izdanju Laguna, Beograd, 2017
5. Arhetipski (pridjev izveden od imenice arhetip koja označava izvorni rukopis) podrazumijeva praslikovni, predslikovni, koji važi kao obrazac. (Regenbogen, Majer 2004: 49).
6. Mikrokosmos od grčkih riječi „malen“ i „svet“ , mali svet, najpre se koristi kod Demokrita. a za čovjeka kod Aristotela. U istinskom smislu upotrebljiv je samo za čoveka, ne samo deo sveta koji bi se mogao shvatiti kao kopija, umanjeno oponašenje svemira, nego i kao takav koji postoji samo kao svet za sebe, koji sam u sebi sadrži svet. (Regenbogen, Majer 2004: 333).
7. Fantom: ono što se pojavljuje očima, varljiva slika, utvara; u okultivizmu isto što i fenomen materijalizacije (Regenbogen, Majer 2004: 660).
8. Fetiš predstavlja predmet koji posjeduje čudesnu snagu i otuda i sam važi kao duh, demon ili bog. (Regenbogen, Majer 2004: 662).
9. Preuzeto iz: Uporedni svetovi: nepouzdani pripovedač  u delima Vlaadimira Nabokova, Marković 2011: 254

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *