Poetička i strukturna načela gotske zbirke priča “Novi Jerusalim” Borislava Pekića – I deo

I odvede me u duhu na goru veliku i visoku, i pokaza mi grad veliki, Novi Jerusalim, gde silazi s neba od Boga. I imaše slavu božju, i svetlost njegova beše kao dragi kamen, kao jaspis svetli. (OTKROVENJE JOVANOVO, 21, 10-11)1)

Borislav Pekić je jedan od ključnih autora moderne proze druge polovine HH veka. Rođen je u Podgorici 1930. godine, a studirao je eksperimentalnu psihologiju na Filozofskom fakultetu Beogradskog univerziteta. Od 1958. do 1964. godine radio je u filmskoj industriji kao dramaturg i scenarista, participirajući u pisanju scenarija za oko 20 naših i koproducionih filmova; ukupno je autor oko 30 dramskih dela za pozorište, radio, televiziju, emitovanih na našim i stranim radio – televizijskim stanicama i pozorišnim scenama. Godinu dana je bio član uredništva Književnih novina (1968-1969), a 1965. objavljuje prvu zbirku Vreme čuda, nakon koje slede roman-hronika Hodočašće Arsenija Njegovana (1970), novela Uspenje i sunovrat Ikara Gubelkijana  (1975), novela Odbrana i poslednji dani (1977), roman-storija Kako upokojiti vampira (1977), roman-fantazmogorija u sedam tomova Zlatno runo (1978-1986), roman Besnilo (1983), antropološki roman 1999 (1984), Atlantida I-II (1988), da bi 1989. godine objavio zbirku gotskih priča Novi Jerusalim. Borislav Pekić je preminuo 1992. godine u Londonu.

Miroljub Joković Pekićevo delo sagledava upravo u kontekstu generacije kojoj pripada i koja je „u savremenu srpsku književnost unela jednu značajnu novinu: odnosi unutar samog književnog teksta shvaćeni su kao funkcije međusobno ravnopravnih elemenata, što do pojave ove generacije nije bio slučaj. Jezik, junak, kompozicija, teme, slojevi značenja, slojevi predmetnosti, nemaju isti tretman, kao u prozio realističkog prosedea, recimo, jer se nijedan od ovih elemenata ne favorizuje na račun drugoga. Ako su promene unutar savremene proze vidljive na statusu pojedinih elementa, onda su promene na planu strukture još vidljivije, a takođe su uočljive i promene na shvatanju funkcije tih istih elemenata proznog teksta.“2) Odnosno, za moderni roman, tačnije prozu, karakteristični su postupci defabulacije, brisanja granice između fikcije i realnosti i u tom okviru problem odnosa prema dokumentu i istoriji, te izrazita naglašenost polifonije, fantazmogoričnosti, intertekstualnosti i autocitatnosti, a nizu navedenih elemenata, neophodno je dodati i pojam književnog žanra, koga Pekić interpretira i modifikuje. Poetika Borislava Pekića na izrazito osoben način iznosi problem žanra, koji kao ravnopravni element strukture književnog teksta, biva transformisan i pročitan na sasvim nov način. Ovakve žanrovske odrednice su posebno upečatljive u tzv. ciklusu negativnih utopija. Antiutopijskom opusu pripada trilogija romana Besnilo, 1999 i Atlantida, kao i zbirka priča Novi Jerusalim. U književnoj teoriji posebno mesto zauzima utopijski roman u kome se opisuje idealno društveno uređenje; društveno uređenje prošlosti (retrogradne utopije), društveno uređenje budućnosti (proročke utopije) ili se ono smešta na neko izmišljeno mesto, te daje kao apstraktan plan (fantastične ili teorijske utopije).  Međutim, one mogu biti i suprotne od idealnog, odnosno da kao negativne proročke utopije iskazuju strah od budućnosti. U tom slučaju se govori o negativnoj utopiji, vrsti koja je karakteristična za područje evropske civilizacije sa dinamičnim društvenim poretkom koji stoji u vezi sa pojmom Progresa. Takva literatura posredno nudi odgovore na pitanja koja se tiču  čoveka, njegovog položaja i civilizacije uopšte, od postanja do apokaliptičnih sećanja na budućnost, zatvarajući tako čovekov krug nade koji čine praktično tri tematska kruga – priča o pojedinačnom, mikrokosmičkom udesu, katastrofi ograničenih razmera i antropološka povest o konačnom smaku civilizacije.

Izvor: Borislav Pekić

Novi Jerusalim Borislava Pekića je delo koje u punoj meri ilustruje autorovu zrelost i donosi krajnje zaključke njegovih antropoloških istraživanja. Njega čine pet priča, što je inače broj koji simbolizuje sklad i harmoniju i u skladu sa tim predstavlja čoveka raširenih ekstremiteta kao sveopšti simbol Univerzuma, ali i kao simbol ponavljanja iste istorije, odnosno sudbine. Iz tog venca pripovedaka, od kojih svaka svojim motom, simbolima i junacima na određeni način problematizuje  intertekstualne veze sa Biblijom, antičkom književnosti, ali i savremenom evropskom kulturom uopšte, ostvaruje se kosmogonijski princip kroz pet elemenata čije se značenje autor navodi u uvodnim citatima svake celine. Dakle, polazni okvir za celokupno tumačenje dat je kroz ukupnu hronologiju koja se linearno odražava u godinama navedenim uz naslov pojedinačne priče kao i kroz fundamentalne kosmičke praelemente u uvodnim citatima – Vatra, Zemlja, Voda, Vazduh i Metal.

Zbirku-venac Pekić otvara pričom Megalos Mastoras i njegovo delo, 1347, slede Otisak srca na zidu, 1649, zatim Čovek koji je jeo smrt, 1793, pa Svirač iz Zlatnih vremena, 1987. i zatvara je poslednjom-Luče novog Jerusalima, 2999.

Prvo sam se plašio apokaliptičnih finala… Onda sam se užasnuo od trajanja civilizacije, od njenog trijumfa. Njen mi se spori život učinio gorim od brze smrti.3)

Takvim stavom autor deluje kao pesimista, budući da mu je negacija način prihvatanja i  razumevanja stvarnosti kojoj nema spasenja, jer je sudbina svakog velikog projekta i svekolike ljudske stvaralačke delatnosti upravo u razaranju i destrukciji. Nijedna nas civilizacija nije uvela u Novi Jerusalim.4)Naime, problematika urušavanja mita o idealnoj stvarnosti realizovana je u svih pet celina zbirke pripovedaka, odnosno romana-hronike Novi Jerusalim. Formalno odredivši svoje delo u podnaslovu kao gotsku hroniku, autor ističe spregu između istorijskog i predanja, univerzalizujući ispričano i naglašavajući potrebu prevazilaženja konvencionalnog shvatanja žanra. Književna teorija hroniku (grč. χρόνος-vreme) definiše kao književni žanr iz vizantijske istoriografije u kome se istorija čovečanstva ili jednog naroda posmatra u svetlu ideje o božanskom proviđenju i svrhovitoj moralnoj zakonitosti društvenih zbivanja. Koreni istorijskog kazivanja hronike se gube u biblijskom predanju i povestima o nastanku i razvitku ljudske zajednice. Takođe, hronika može da predstavlja hronološki registar istorijskih događaja koji se često beleže u vreme kada se zbivaju, a ponekad se nastavljaju  na predanja ili istorijske preglede ranijih vremena. Termin gotski u ovom kontekstu se dovodi u vezu sa gotskim žanrom (romanom, poezijom) koji je bio naročito popularan u Engleskoj krajem XVIII veka. Tim delima dominira atmosfera strave i jeze, mračnih zapleta i nadasve tajanstvenih događaja i fantastičnih motiva kao posledice interesovanja za iracionalno, a radnja mnogih se uglavnom odvijala u ambijentu nalik srednjovekovnom.

Borislav Pekić na demonstracijama 1990. godine Izvor: Borislav Pekić

Uzimajući u obzir navedene činjenice, odrednica gotska hronika, data u podnaslovu, daje izrazitu poetsku težinu u smislu izražavanja dva kontradiktorna stremljenja što će se uočava i u samoj strukturi pripovedaka kao i u tvorbi njenih junaka: sklonost ka sistematizaciji, objektivizaciji, te naučnoj empiriji nasuptrot pokušajima da se predstavi jedan fantazmagoričan svet. Čineći svojevrsnu oksimoronsku sintagmu ovakav podnaslov svedoči o postojanju jednog žanrovskog hibrida koga autor koristi isključivo za ovo delo, a ona se u širem smislu može odrediti i kao moderna apokaliptična književnost sa određenim istorijskim kontekstom. Apokalipsa se etimološki označava kao otkrovenje i u vezi je sa hrišćanskim spisima koji govore o kraju sveta, završetku istorije i stvaranju novog, idealnog prostora razotkrivajući pritom buduće događaje. Autor je prorok koji sagledava kosmičke tajne izražavajući tako kosmički dualizam i otvarajući metafizičku i istorijsku ravan u sudbini čovečanstva gde se sagledava borba dobra i zla i pesimistički pogled na budućnost civilizacije kao ishoda te borbe. U tom smislu, ukoliko se čita u kontinuitetu, delo se samo konstituiše kao roman o istoriji čovekovog pada u čijem epilogu je upravo i poenta. Citat na početku zbirke je doslovno preuzet iz Novog zaveta, odnosno iz Jovanovog otkrovenja koje nam donosi predskazanje ponovnog Hristovog dolaska, te nebeske borbe protiv paklenih zveri i konačne pobede nad Sotonom, čime se uspostavlja Novo nebo i Nova zemlja, sveopšta harmonija u Novom Jerusalimu. Svojom realizacijom u negaciji, autor svakom pričom, kao svojevrsnom stilskom i poetskom vežbom, na novi način ispreda mit o Novom Jerusalimu, dekonstruišući i parodirajući izvorni biblijski podtekst.  Reinterpretacijom originala priča o uspostavljanju večnog raja i sveopšteg iskupljenja čovečanstva dovedena je u pitanje upravo narušavanjem idealizovane stvarnosti što se prepoznaje na istorijskoj osnovi – kroz bolest, smrt, zlo, nasilje; praktično sve ono što je u suštini oblikovalo istoriju kakva je poznata danas. U tom smislu, svi likovi su smešteni  u jedno istorijsko doba, tačku izvesnog istorijskog preloma, što će i opravdati njihova razmišljanja, konačna delanja kao i biranja koja poprimaju faustovski karakter.

Istorijska ravan u delu Novi Jerusalim

Njihovi Elementi nagovešteni u uvodnim citatima su međusobno neraskidivo povezani tvoreći Kosmogoniju; opet dvogubost tih Praelemenata se odražava u podvojenosti likova i motiva. Oni su bića Vatre, Zemlje, Vode, Vazduha i Metala. Gotska hronika je u suštini hronika destruktivnog delovanja elemenata kako u prirodi, tako i u samom čoveku. U vezi sa njima prva apokaliptična slika katastrofe datira se 1333. godinom kad se svih pet elemenata „na žute ljude podigoše“5) i predstavlja svojevrsni uvod ne samo za prvu priču, već i za čitavu ideju  pripadnosti junaka određenom elementu čime se tvori neraskidiva veza pojedinačnog čoveka kao mikrokosmosa sa Univerzumom.

To se možda čak najbolje vidi u navodu Danila Kiša iz Grobnice za Borisa Davidoviča: „Telo je vatra, voda ili zemlja, a duša je alfa i omega, njoj treba podići svetilište.“6)

Ima ljudi čiji je život trag vrelog železa u tle utisnut. Gde stupe, pod njima gori. Kada minu, dim spaljene zemlje dugo još vređa oči. Oni su kao zvezde čije rađanje vidimo milionima godina pošto su zgasle ali ga nikad ne čujemo. Smrt starog sunca izgleda kao rađanje novog; umiranje ovakvih ljudi uvek je rađanje novog i neizvesnog.

Oni su bića Vatre. Vatra je njihov Element. Njihova priroda i sudbina.7)

Prvu priču Megalos Mastoras i njegovo delo, a samim tim i njenog junaka, umetničkog rezbara Dumetrijusa Kira Angelosa, Pekić pozicionira u 1347. godinu, u Aleju, u periodu stravičnog izumiranja evropskog stanovništva usled masovne epidemije kuge koja je odnela živote gotovo trećine tadašnje evropske populacije (procenjuje se da je umrlo između sedamdeset pet i sto miliona ljudi). Šireći se brodovima iz Kine, stigla je do evropskog kontinenta gde se usled nehigijene u gradovima vrlo brzo širila i 1347. godine dospela je do Konstantinopolja i južne Evrope. Kuga primarno napada pacove i druge male sisare, a od njih inficirane buve prenose bolest na čoveka koji u tom slučaju oboleva od bubonske kuge ili kužne sepse. Uz otok limfnih žlezda na koži obolelog nastaju kao katran crni podlivi, tzv. mrtvačke mrlje, a najkarakterističnija pojava su buboni – otečene limfne žlezde pod pazuhom, po kojima je bolest i dobila ime. Zbog veoma visokog stepena smrtnosti koja nastupa između trećeg i petog dana, bubonska kuga ili Crna smrt je izazvala demografsku katastrofu nezabeleženih razmera potpuno izmenivši društveni život Evrope.8)

Ima ljudi čije stope, u pesku trajanja utisnute, ne vode istim smerom u kome su vodili njihovi životi. Ako tim tragom pođemo, nećemo o njima istinu saznati. Njihove stope tu su ali se ne vide. Osećaju se u tuđim tragovima, naziru u tuđim smerovima, otkrivaju u tuđim stopama.

Oni su bića Zemlje. Zemlja je njihov Element. Njihova priroda i sudbina.

Narednu priču  Otisak srca na zidu i njenog lovca na veštice, Mastera Džona Bleksmita, autor smešta u izuzetno turbulentnu godinu 1649. u kojoj osim kuge Evropom vlada i pomama za ubijanjem veštica. Progon na tlu Evrope započinje usponom španske Inkvizicije kao vidom borbe protiv različitih oblika jeresi, što je rezultiralo prvim velikim spaljivanjem veštica 1482. u Sevilji. U katoličkim zemljama su tokom srednjeg veka doneti brojni zakoni protiv veštičarenja, a sveopšta paranoja i progon je potrajao sve do Napoleonove konačne zabrane početkom XIX veka. Takođe, to je godina burnog Engleskog građanskog rata (1642-1660) koji se vodio između pristalica kralja Čarlsa I i pristalica Parlamenta. Kao i njegov otac, Džejms I, Čarls je verovao u „božansko pravo“, tvrdeći da je njegovo pravo da vlada došlo direktno od Boga što je izazvalo sukob sa Parlamentom. Iako je sukob počeo ranije, godine 1642. u celoj zemlji su započele borbe između rojalista, koji su se nazivali Kavaljerima (kraljevih pristalica) i pristalica Parlamenta (okrugoglavi). Nakon druge faze rata, Čarls je okrivljen za izdaju i pogubljen 1649. godine. Nakon njegovog pogubljenja Parlament je ukinuo monarhiju i Engleska je proglašena za republiku. U početku je Parlament upravljao zemljom da bi se 1653. godine pojavio Oliver Kromvel kao snažni vođa i Lord Zaštitnik.9)

Ima ljudi čiji je život trag u vodi. Nevidljivi su, nečujni, nestvarni, bez otisaka u peščanoj pustinji čovečnosti. Ne znamo odakle su među nas došli, a kad odu, zašto su i kuda otišli. Dok su bogovi zemljom grmeli, tako smo ih prepoznavali. Kad nas napustiše, od njihovih moći ljudi naslediše jedino sposobnost da žive, ali da ne budu.

Njihovo je biće Voda. Voda je njihov Element. U vodi njihova priroda i sudbina.10)

Sledeća priča, Čovek koji je jeo smrt, prati vreme tzv. borbe za moć, tačnije Vladavinu terora 1793. godine u Francuskoj tokom trajanja Francuske revolucije (1789-1799), a njen junak,   Žan – Luj Popje radi kao pisar koji u Protokol zavodi presude da bi se kasnije taj spisak za pogubljenje prosleđivao Tribunalu. Francuska revolucija je započela 1789. kao posledica krize u društvu, odnosno loše vladavine i velike razlike između bogatih i siromašnih. 14. jula 1789. izvršen je juriš na Bastilju, a Luj XIV i  njegova žena Marija Antoaneta su uhvaćeni  i 1792. pogubljeni. Nakon toga zavladali su neredi i počela je borba za moć. Nova revolucionarna Vlada počela je da se obračunava sa neprijateljima, rojalistima i započela je borba između dveju grupa, jakobinaca i žirondinaca. Jakobinci kao pobednici su preuzeli vođstvo u novom vladajućem telu, Odboru javnog spasa. U periodu Vladavine terora (1793-1794) pogubljen je svako za koga se sumnjalo da je protiv revolucije. Osnovan je Tribunal čija su suđenja često bila ishitrena i nepravedna. Procenjuje se da je oko 18000 ljudi stradalo na giljotini.  Ubrzo je Maksimilijan Robespjer imao diktatorsku vlast u rukama, sve dok i sam nije poslat na giljotinu 1794. čime se okončava Vladavina terora.11)

Ima ljudi čiji život u močvari trajanja liči na tragove crvenokožaca kad neće da budu uočeni. Indijanski ratnik se tada vraća, polažući pete u stope starog traga. Odskače na kamen koji otiske ne prima i zauvek nestaje. Oko primećuje varku ako ume da razlikuje dubinu tragova ostavljenih jednim hodom od onih otisnutih u dva navrata.

Onu su bića Vazduha. Vazduh je njihov Element. Njihova priroda i sudbina.12)

Četvrta priča pod nazivom Svirač iz Zlatnih vremena svedoči o periodu iz vremena komunističke revolucije, odnosno u pitanju je 1987. godina u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji. Iako počiva na duhovima iz prošlosti dvojice prijatelja – pesnika, tačnije posleratnim godinama u Beogradu, istorijska nit je neosporno ona u kojoj se nazire kriza jugoslovenskog društva i države. Protesti, represija, štrajkovi, ali i pojava programa za nezavisnost i pluralizaciju predstavljaju samo nastavak sukoba nakon smrti Josipa Broza Tita, a koji će kulminirati devedesetih godina.

Ima ljudi čije tragove sledimo kao umetnička dela. Njihove stope nisu u život utisnute, one su izvajane kao što se vajaju kipovi. Ne možemo misliti da su mogle biti drukčije, drugog oblika, niti u drugom pravcu voditi. I oblik i smer određen je njihovom idejom.

Oni su bića Metala. Metal je njihov Element. Njihova priroda i sudbina.13)

Epilog zbirke čini priča Luče Novog Jerusalima koja čitaoca smešta u doba sveopšte civilizacijske krize društva daleke 2999. godine na ledom okovano arheološko nalazište i naratora – arheologa koji pokušava da otkrije šta se desilo civilizaciji Novog Jerusalima, čiji su ostaci kostura čoveka i krtice nađeni u ledenoj pećini. Naizgled odstupajući idejno i po strukturi od ostatka, finalna priča poentira Pekićevu sumornu antropološku studiju o mestu i značaju čoveka u sveukupnoj egzistenciji zatvarajući čitavu sliku upravo citatom iz Otkrovenja Jovanovog koje se nalazi na početku knjige.

Izvor: Borislav Pekić

Specifično isticanje i tumačenje istorijskog konteksta kao značajnog sloja u Novom Jerusalimu dovodi na scenu posebni tip čoveka koji dela u neuobičajenoj situaciji upravo posebnim vidom delanja na granici. Pekićevi protagonisti svoju vlastitu, posve ljudsku delatnost shvataju kao mogućnost nekog višeg, božanskog izražavanja. Takva situacija dopušta mogućnost izbora, koji se pretvara u svojevrsno kušanje, gotovo mamljenje na onu stranu, što implicira nužno dualni svet koji stoji na raspolaganju Pekićevom čoveku. Upečatljivo je prožimanje racionalnog i fantastičnog, praktično njihova koegzistencija, međutim, ipak je fundamentalan onaj mitski čin stvaranja kao Božanskog delanja nasuprot Haosu, koga je nemoguće realizovati, jer je čovek koji se igra Tvorca nužno osuđen na smrt. Usled pripisivanja božanskih sposobnosti sebi samima, oni postaju žrtve svog dara i kao falsifikati oni su nužni nosioci zla. Uprkos ljudskoj prirodi koja ga nagoni da dela, iskušavan čovek može samo da izgubi bitku zbog svoje taštine, te takva sudbina susreće junake pripovedaka – pored svega Majstor  ipak zadržava stolicu, Bleksmit upućuje na svoju majku samo da bi ponizio suparnika, Popje počinje da bira presude postepeno se preobražavajući u kopiju glavnog dželata Revolucije Robespjera, pesnik ne može da podnese postojanje svog dvojnika, a arheolog na nalazištu upućuje na moguću grotesknu harmoniju čoveka sa prirodom, te potencijalni razlog zajedničke grobnice čoveka, krtice i pacova. U takvog čoveka Pekić usađuje nadu u Obećanu zemlju, Nebeski grad koji će nastupiti nakon božanske pobede, ali taj čovek upravo zbog one jedne trećine čovečnog, taštine, ličnim izborom se preobražava u toku svog puta, načinivši definitivni korak u ono ljudsko, što mu je gotovo predodređeno. Na kraju taj dualizam iščezava, ostaje samo sumorna činjennica da Zlatni grad ipak ostaje na drugoj strani.

Autorka: Ana Sekulić 

FUSNOTE:   [ + ]

1. Borislav Pekić, Novi Jerusalim, Politika: Narodna knjiga, Beograd, 2004, uvodni citat
2. Miroljub Joković, Jezik u dolini onostranaog, Raška škola, Beograd, 1998, str. 69.
3. Borislav Pekić, Vreme reči, Beogradski izdavačko-grafički zavod, Srpska književna zadruga, Beograd, 1993, str. 278.
4. Isto, str. 251.
5. Borislav Pekić, Novi Jerusalim, Politika: Narodna knjiga, Beograd, 2004, str. 10.
6. Petar Pijanović i Aleksandar Jerkov, Poetika Borislava Pekića; preplitanje žanrova, Institut za književnost i umetnost i Službeni glasnik, Beograd, 2009, str. 209.
7. Borislav Pekić, Novi Jerusalim, Politika: Narodna knjiga, Beograd, 2004, str. 7.
8. Kosta Todorović, Akutne infektivne bolesti, Medicinska knjiga, Beograd-Zagreb, 1981. str. 200-202.
9. Velika enciklopedija istorije, ITP „Zmaj“ Novi Sad, DOO „Atlantis“ Novi Sad i „Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2004, str. 260-261.
10. Borislav Pekić, Novi Jerusalim, Politika: Narodna knjiga, Beograd, 2004, str. 82
11. Velika enciklopedija istorije, ITP „Zmaj“ Novi Sad, DOO „Atlantis“ Novi Sad i „Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, 2004, str. 318-319
12. Borislav Pekić, Novi Jerusalim, Politika: Narodna knjiga, Beograd, 2004, str. 120.
13. Isto, str. 156.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *