OD MARGINA DO SRCA KNJIŽEVNOSTI

Koliko je samo žanrova, pisaca i dela ostalo skrajnuto i udavljeno naslagama prašine koja decenijama i vekovima zatrpava njihove vrednosti, zbog nečije maliciozne odluke da tabuom proglasi tu iskru koja je mogla značiti promenu, progres, pa čak i revoluciju! Ono što nije dolazilo u obzir jer se kosilo sa vladajućim političkim, društvenim i književnim načelima, otpisivano je uz izgovor da je dekadentno, nemoralno pa samim tim i neprihvatljivo. Taj otpis koštao nas je skupo, jer je neretko rezultirao unazadjivanjem one oblasti koju je problematizovao. Takvu je sudbinu doživeo i horor kao žanr fantastičkog vida književnosti, jer je mnogo dela proteklo svetom literature, dok je ovom kvazi-blasfemičnom žanru dat kakav – takav prostor. Medjutim, dok je uspeo da se progura izmedju namrštenih obrva prosvetiteljstva i racionalizma i stekne status pravog književnog žanra, sedma umetnost je doprinela njegovom omasovljavanju i sve češćem svodjenju njegovog pismenog pandana na paraliteraturu.

2-OTRANTO

.

Dela kojima je horor otpočeo svoj život u svetskoj literaturi (tada je nazivan gotikom ili gotskom pričom1)) i pored slave i velikog uticaja na potonje pisce sličnih afiniteta, kod nas su relativno skoro (ili uopšte nisu) prevedena. Prvim gotskim romanom smatra se Otrantski zamak Horasa Volpola (1764). U kritici se ovom delu često odriču umetnički kvaliteti, i posmatra se kao prekretnica kojom je otpočela praksa negovanja gotika. Slavljen je zbog inovativnosti i prodora sablasnog u književnost, što je podstaklo ljubitelje strave da se i sami upuste u spisateljske, ali i čitalačke poduhvate. Ovaj roman na srpski jezik preveden je tek 2011. godine. Iste godine preveden je i roman M. Luisa, Monah (1796). Da je idejni sistem uticao na oblikovanje dela nastalih u periodu sazrevanja gotske književnosti, svedoče romani En Retklif, koja je svoje fantazmagorije objašnjavala zdravorazumski (i čija dela još uvek nisu prevedena kod nas). Taj „retuš“ prisutan je i u romanima srpskih predromantičara, koji su se na samom početku moderne srpske književnosti odvažili da se upletu u „tainstva“ i povedu svoje junake putem iskušenja, priredjujući im razna „dejstvija“, kako bi junaci naučili da razlikuju pravoverje i sujeverje, kako bi naučili „misliti, misleći rasuždavati, a rasuždavajući o stvarima suditi i zaključivati“ (Čokrljan 1829: 37). Horor je najpre počinjao da egzistira kao takozvani „objašnjeni gotik“, gde čitalac na kraju romana saznaje da je fantastika koja je okupirala njegovu pažnju, samo splet isceniranih okolnosti čije razotkrivanje biva potpomognuto didaktičko-racionalnim raspletima. Ono što Lavkraft detektuje kao slabost u delima En Retklif upravo je ta „neobjašnjiva navika da romane završava trezvenim razočaravajućim objašnjenjima“ (Lavkraft 1990: 154), što možemo tumačiti kao kompromis sa vremenom koje nije naviklo na takva istupanja, i sa publikom kojoj se tek trebalo približiti i otkriti reakcije na ovakakav vid literature. U srpskoj književnosti, fantastika ima dvojaku prirodu: iako „redovno demaskira ‘prejestestvene’ recepcijske potencijale i vodi čitaoca ka kritičkoj provjeri lažnih maski tobožnje fantastike“ (Ivanić 1989: 342), ona je u isto vreme i popularizuje, otkrivajući čitaocima ovu veliku stranu književnosti, koja će nakon epohe prosvetiteljstva nezadrživo početi da se širi –  od margina, ka samom srcu literature. Ona nikada nije bila u centru, ali za one koji u njoj vide lepotu – ona je samo središte.

9-UKLETI-GRAD

.

Horor se odvajkada kretao bočnim stranama književnosti i čak i kao takav bio izložen tiradama kritičara koji su njegove teme doživljavali kao bavljenje degenerizmom i dekadencijom. Na taj način, bavljenje hororom postalo je tabu, što je koncept koji je prepoznao Dejvid Panter i u knjizi Književnost strave definisao tabu kao „oblasti sociopsihološkog života koje vredjaju, koje su potisnute, koje se obično metu pod tepih u interesu društvene i psihološke ravnoteže“ (Panter 1980). Sada ne možemo ni da pretpostavimo koliko napisanog nije doživelo da izadje iz fioka, dela koja su završila u fronclama (ili plamenu) zbog ideologija koja su ih proglasila bezvrednim i nemoralnim. Vrednosni sistemi i religijske stege odredjenih epoha pretili su da zatru korene ovog žanra, koji je zahvaljujući autorima koji su shvatili da zarad svojih autentičnih ideja vredi iskoračiti iz kutije omedjene propisima, ipak nastavio da postoji i razvija se. Najpre stidljivo, a sa pozitivnom recepcijom čitalačke publike –  sve upornije (čak i Horas Volpol, koji je svoj kapitalni roman izdao pod pseudonimom, potpisao je svoje delo tek kada je Otrantski zamak zbog velikog interesovanja čitalaca, doživeo drugo izdanje).

Jedan drugi problem očitava se u nemaru srpske prevodilačke i književno-istorijske prakse: imena poput Jevstatija Mihajlovića i Jovana Čokrljana nepravedno su izostavljena iz istorija srpske književnosti (i istraživanja uopšte), a reč je o autorima koji su u svojim romanima negovali pisanje pod uticajem horor fantastike, i to na samom početku devetnaestog veka. Na ovaj predromantičarski dvojac ukazuje Sava Damjanov u svojoj knjizi Vrtovi nestvarnog (ogledi o srpskoj fantastici), navodeći odlomke iz njihovih dela koja su prožeta dejstvima horor fantastike, koja nije samo usputna, već ovi pisci čitave zaplete zasnivaju na njoj. Isti modus pisanja Damjanov prepoznaje i kod Milovana Vidakovića, sa razlikom što je ovom autoru u kritici posvećena pažnja (iako nedovoljna), a najčešće je pominjan u sprezi sa imenom Vuka Karadžića, sa kojim je bio u oštroj polemici. Nevelik broj tekstova (Sava Damjanov, Radoslav Eraković, Srdjan Orsić) pokazuje da je reč o autoru koji je bio izrazito moderan za vreme u kojem je stvarao i koji je svojim delima otvorio vrata kasnijim piscima (kojima su i pripisane zasluge za ono što je Vidaković opisao i ustanovio).

5-DOMACI

.

Drugi deo problema odnosi se na nezainteresovanost srpskog prevodilaštva za fenomen koji je u angloameričkoj kritici počeo da buja naročito nakon pojave Edgara Alana Poa. Dejan Ognjanović navodi da je odrednica „horor“ kasno ušla u srpsku književnost, tek oko 1980. godine. U rečnicima književnih termina ne postoji (na njegovom mestu su „roman strave“ i „gotski roman“).

„Problemu skrajnutog, usputnog ili izostalog bavljenja književnošću strave u rečnicima na srpskom jeziku, treba dodati i onaj koji se tiče nepostojanja prevedene ili domaće literature iz te oblasti“ (Ognjanović 2010: 561).

2014. godine, dakle četiri godine nakon što je ovaj tekst objavljen u Književnoj istoriji, Ognjanović je u Poetici horora (kojom je dao iscrpan prikaz ovog žanra od njegovog nastajanja, kao i dela koja su njime obuhvaćena) naveo da se ništa nije promenilo. Medjutim, 2015. godine „Orfelin izdavaštvo“ (u saradnji sa Ognjanovićem koji prevodi, piše pogovore i biografije) pokrenulo je ediciju Poetika strave u okviru koje su do sada izdate knjige: Vrbe Aldžernona Blekvuda, Šaptač u tami H.F.Lavkrafta, Zazviždi i ja ću ti doći M.R.Džejmsa, Hladna ruka u mojoj Roberta Ejkmana, Ukleta kuća na brdu Širli Džekson, a najavljeno je i publikovanje knjige Karmila i druge priče strave od Šeridana Le Fanua.

6-ALMANAH

.

Zahvaljujući pojedincima koji su pokazali spremnost da se suprotstave učmalosti kulture i kritičkom establišmentu, horor je odavno prestao biti deo tabu sfere. Ali njegovo nekadašnje poimanje uslovilo je pojavu problema sa kojima se suočavamo i danas: skrajnutost autora koji su zaslužili mesto u vrhu književne istorije i gomile neprevedene, a neophodne literature kako bismo o ovom žanru mogli dobiti širu sliku.

LITERATURA:

– Ivanić 1989: Dušan Ivanić, Fantastika u srpskoj književnosti 18. i 19. vijeka (tipološka razmatranja) u Srpska fantastika: natprirodno i nestvarno u srpskoj književnosti, str. 339-350.
– Lavkraft 1990: Hauard Lavkraft, Natprirodna strava u književnosti u Slučaj Čarlsa Dekstera Vorda, prevela Gordana Velmar-Janković, BIGZ, Beograd, 1990, str. 143-205.
–  Ognjanović 2010: Dejan Ognjanović, Odnos prema horor žanru u književnoj i filmskoj teoriji na srpskom jeziku u Književna istorija, god. 42, br. 142, 2010, str. 559-570.
–  Ognjanović 2014: Dejan Ognjanović, Poetika horora, Orfelin izdavaštvo, Novi Sad, 2014.
– Panter 1980: David Punter, The Literature of Terror: A History of Gothic Fictions from 1765 to the Present Day, Vol. 2: The Modern Gothic, Roultegde, Taylor and Francis Book, London and New York, 1980.
– Čokrljan 1829: Jovan Čokrljan, Ogledalo dobroděteli i věrnosti ili Žalostna priključenіja Dragoljuba i Ljubice, Pismeni Kr. Vseučilišča PeštanskogЪ, Budim, 1829.

Autorka: Marijana Jelisavčić

ФУСНОТЕ:   [ + ]

1. „U svojoj ranoj fazi (krajem 18. i početkom 19. veka) bio je nazivan ‘gotskom romansom’, ‘gotskom pričom’ ili ‘gotikom’; sredinom i krajem 19. veka u istom žanru umesto forme romana preovladava forma kratke priče, pa je uglavnom imao oblik ‘priče o duhovima’ (eng. ghost story); početkom 20. veka javljao se kroz ‘čudne priče’ (eng. weird tales), da bi od sredine 20. veka pa sve do danas za dela ovog žanra, bilo da se radi o romanima ili pričama, preovladao termin ‘horor’“ (Ognjanović 2014: 36).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *