Moja kuća, to su moje knjige i moji čitaoci

Govor na promociji zbornika Leteće violine Milorada Pavića (ur. J. Marićević, Studentska asocijacija Filozofskog fakulteta, Novi Sad 2015) 22. decembra 2015. godine u Domu kulture „Studentski grad“, na Novom Beogradu

Leteće violine Milorada Pavića je zbornik sa ukupno 22 teksta o književnom stvaralaštvu Milorada Pavića, a nastao je kao ideja da se obeleži 30 godina od objavljivanja Hazarskog rečnika, ali i 60 godina Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, gde je Pavić bio profesor i dekan. Mladi tumači književnog opusa Milorada Pavića iz Novog Sada, Beograda, Kragujevca i Niša su iz različitih perspektiva, interesovanja i opsega pokušali da odgonetnu bar deo zagonetnih, misterioznih i skrivenih značenja i ideja koji se kriju i prepliću u delima ovog značajnog srpskog pisca.

Legat Milorada Pavića

Postoji jedna zajednička nit koja povezuje sve tekstove ovog zbornika i koja njima, implicitno ili eksplicitno, provejava, a to je nit koja potvrđuje preplitanje srpske tradicije, kulture i književnosti kroz celokupno Pavićevo stvaralaštvo. Nit koja, i kod Pavića, i u zborniku, svedoči o kontinuitetu i vezama koje u srpskoj kulturi i tradiciju sežu od najdaljih vremena, pa sve do života u modernom dobu. Tekstovi Jelene Marićević i Dušana Živkovića obuhvataju najširi kontekst ove ideje. Jelena Marićević kroz Hazarski rečnik i zbirku priča Gvozdena zavesa priča o preplitanju srednjovekovnog, baroknog i savremenog, što za cilj ima pokazivanje jedinstva srpske tradicije u vremenu i prostoru kao zalog trajanja, dok Živković značaj Hazarskog rečnika sagledava u kontekstu evropske i svetske književnosti i smatra da je Pavić ostvario inovacije u svetskoj književnosti jer je „formalno, poetički, semantički primenio, osavremenio i proširio Ekovu teoriju otvorenog dela na formu rečnika stvorivši hipertekst”. Istovremeno, postavlja i pitanje da li smo svesni značaja Hazarskog rečnika.

O značaju i simbolici srednjovekovnih žanrova i srednjovekovne poetike u poeziji Milorada Pavića pisala je Isidora Ana Stokin, a o ljubavnoj poeziji princeze Ateh u ključu srpske tradicionalne kulture, kroz simboliku ruže i šeboja, Nikolina Tutuš.

Proučavajući srpsku književnost baroka, klasicizma i predromantizma, Pavić otkriva pisce koju su zaboravljeni u našoj književnosti, pisce koji pišu zaboravljenim jezikom, koji Pavić u svojoj poeziji vaskrsava i tako potvrđuje Lalićevu misao da glasovi mrtvih nisu mrtvi glasovi. Jezik čoveku daruje osećaj pripadnosti i omogućava mu pamćenje, pa je zato neophodno jezik sačuvati od zaborava i nestajanja.

Promocija zbornika “Leteće violine Milorada Pavića”

Veze Pavića sa tradicijom i prošlošću sežu i ka Vizantiji, pa čak i do kulture Lepenskog vira, ali su vidljive i u drugim pravcima, pravcima svetske književnosti i teorijske misli o književnosti. Tako je moguće u ovom zborniku pronaći tekstove koje Pavića dovode u vezu sa Borhesom, Džojsom, Ekom, Kortasarom, Markesom. Milica Mustur piše o novim čitanjima Hazarskog rečnika u nemačkoj nauci u književnosti u prvoj deceniji ovog stoleća. Iako su ta nova tumačenja nedovoljno širokoh uvida, ipak ohrabruju jer o Paviću devedesetih godina 20. veka uopšte nije pisano, a sada mu se opet potvrđuje visok stepen aktuelnosti i relevantnosti.

U zborniku je tematizovan Pavićev odnos prema tradiciji, fantastici, postmoderni, analizirani su motivni sna, lavirinta, ogledala, putovanja, istine, čitanja i čitaoca, odnos snova, religije, muškog i ženskog principa, veza sa gnostičkim tekstovima, simboličkim slojevima Venecije i mediterana, neraskidivost forme i sadržine. Jednom rečju, široka slika i širok izbor mogućnosti kojima mogu da krenu budući izučavaoci Pavićeve književnosti.

Povlašćeni položaj u zborniku pripada romanu Hazarski rečnik, ali je pisano i o Malom noćnom romanu, Poslednjoj ljubavi u Carigradu, Predelu slikanim čajem, Veštačkom mladežu, Drugom telu, Unutrašnjoj strani vetra, o zbirci priča Gvozdena zavesa, pripovetkama Blejzer boje mora, Konji svetog Marka, Večera u Krčmi kod znaka pitanja, Smrt Miloša Crnjanskog. Dakle, prozni opus preovladava, zatim sledi poezija, a na kraju drama, koja je i inače najslabije proučavani deo Pavićevog stvaralaštva. Zbog toga tekstovi o Paviću kao dramskom piscu zavređuju dodatnu pažnju. Drame Krevet za troje i Stakleni puž su protumačene kao alegorije o posthumanističkom društvu, a motivima sna i religije povezane su i sa drugim Pavićevim delima.

Legat-Pavica
Legat  Milorada Pavića

U zborniku, međutim, bar ne direktno, nije pisano o Paviću kao književnom istoričaru. Njegovo istraživanje starije srpske književnosti pominje se kao razlog za preoblikovanje i ponovno korišćenje motiva, tema i jezika barokne i srednjovekovne srpske književnosti, ali ne i kao zasebna tema kojoj bi bio posvećen poseban tekst. Kada bi takav tekst u zborniku postojao, dobili bismo potpuniju sliku o Paviću piscu i Paviću istoričaru književnosti, tj. o Paviću koji je istovremeno bio i jedno i drugo. Ipak, mi kao čitaoci akteri, a ne pasivni šitaoci, Pavićeve književnosti, treba da budemo aktivni učesnici tj. čitaoci akteri i ovog zbornika, i u pavićevskom maniru, sami odaberemo svoj način čitanja, svoje putanje, sopstvene oslonce u pronalasku i odgonetanju misterioznog Pavićevog univerzuma i popunimo prazna mesta.

Na kraju bih citirala rečenicu iz pozdravnog govora Ivana Pavića koji je citirajući svog oca rekao: „Moja kuća, to su moje knjige”. Nakon čitanja ovog zbornika, ova Pavićeva misao, uz dužno poštovanje, mogla bi da se preinači i glasi: „Moja kuća, to su moje knjige i moji čitaoci”. Uz ovakve čitaoce i tumače Pavićeva kuća nikada neće biti srušena ili zaboravljena. I vaše prisustvo večeras, na koncu, potvrđuje tu tezu.

Autorka: Tijana Čubrilo

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *