Kiev medium aevum (Kijevska Rusija) – I deo

Roman – kompilacija

U literaturi, grad Kijev često nosi epitet – večno mlad. U istoriji, smatra se centrom slovenstva i kako je zabeleženo u drevnom ruskom letopisu nazvan je – majka Kijevske Rusije. Najstariji je grad i prestonica moćne srednjovekovne kneževine koja se prostirala od Baltičkog do Crnog mora.

PUT OD VIKINGA DO GRKA

Istorijsku geografiju medievalističke Rusije oblikovao je neobičan odnos izmedju dve osnovne odlike fizičkog okruženja zemlje: reke i stepe. Izmedju reka koje su Rusima otvarale put do trgovine i pristup civilizaciji sredozemnog sveta, i stepa, u kojima se krila opasnost od stranih najezdi, u ovom je razdoblju uglavnom vladala nepomirljiva suprotnost. Značajno je da su se pravac sever – jug, koji je obeležen glavnim rečnim putevima u ranosrednjovekovnoj Rusiji, i put istok – zapad obeležen stepom, ukrštali nedaleko od Kijeva, koji je bio istovremeno pogranična tvrdjava i prestonica srednjovekovne ruske države. Na tom jednostavnom geografskom podatku počiva veliki deo dramatične rane Ruske istorije.

Rusi su dobro znali da će svoju državnu kulturu i religiju odbraniti samo ako se odupru pritisku stepskih nomada. Kako su im snage otpora jenjavale na izmaku XII veka, sve jasnije je razlog njihovog nacionalnog krstaškog pohoda uveliko ležao u potrebi da po svaku cenu odbrane ekonomsku žilu Rusije, vodeni put do Vizantije.

Reke evropske Rusije, sa njihovim vijugavim tokovima i širokim kotlinama, predstavljaju jedinstvenu mrežu vodotokova u Evropi. NJihovi gornji slivovi su medjusobno veoma bliski: tako su izvori Volge, Dnjepra i Zapadne Dvine razdvojeni samo uskom vododelnicom koja se prostire preko niskih morenskih Valdajskih brda, te je prevlačenje s jedne reke na drugu bilo jednostavno. Ove reke nisu služile samo za povezivanje raznih šumskih i stepskih oblasti Istočne Rusije. Svaka od njih je u Srednjem veku imala medjunarodni značaj, kao put koji spaja zemlju Istočnih Slovena sa starim središtima civilizacije: Volga, preko Kaspijskog mora sa Kavkazom, Iranom i Mesopotamijom; Don sa Kubanskom deltom i Krimom; Dnjepar preko Crnog mora sa Carigradom. Ove tri reke koje su se spuštale ka jugu, omogućavale su, prevlakama sa njihovih gornjih tokova, jednostavan pristup Baltiku, a time i Skandinaviji i Nemačkoj.

Najranija okupljanja Istočnih Slovena odvijala su se duž reka. Reka je zasluživala poštovanje i ljubav kojima su je Rusi obasipali. Ona je upravljala njihovim kolonizacijama, spajala rasute zajednice u državu koja je, sa geografske tačke gledanja, mogla da opstane, učila ih trgovini i drugim mirnodopskim umećima, i u osvit njihove istorije, omogućila da iz tesnog zagrljaja šuma izadju na drumove sveta.

Od svih vodenih puteva Kijevske Rusije u ranom i srednjem veku, najvažniji je bio onaj što je vodio od Baltičkog do Crnog mora. Tri činioca su dovela do toga da on postane izmedju 850. i 1100. godine izuzetno važna magistrala medjunarodnih komunikacija. Švedski Vikinzi, ili Var(i)jazi, koristili su ga kao glavni put ka plenu i raskošnom tržištu Vizantije; bio je geografska kičma prve Ruske države; povezivao je Zapadnu Evropu sa Levantom u vreme kada je sredozemna trgovina bila u opadanju. Stoga je put od Vikinga odnosno Varjaga do Grka, kako su ga Rusi nazivali igrao odlučujuću ulogu u istoriji rusko-vizantijskih odnosa i zbog toga su o njegovim glavnim topografskim obeležjima ostala svedočanstva u pisanim istorijskim izvorima Srednjeg veka.

Na raspolaganju su nekoliko srednjovekovnih opisa ovoga puta. Najviše podataka pružaju Povest minulih leta (Ruski letopis – Nestorov letopis) nastao u XI veku i početkom XII veka i De administrando imperio (DAI). Ova dva opisa se veoma uspešno medjusobno dopunjuju, pri čemu je Ruski letopis usredsredjen na severni deo puta od Baltika do Kijeva, dok se drugi uglavnom bavi putem od Kijeva do Vizantije. Glavna polazišta su bila priobalja jugoistočne Švedske, Uplanda, Sedermanlanda i ostrvo Gotland. Put iz Skandinavije preko Baltika do unutrašnjosti Rusije deli se na dva glavna pravca. Prvi je vodio u Riški zaliv i odatle uz Zapadnu Dvinu do vododelnice izmedju te reke i gornjeg toka Dnjepra. Drugi pravac je sledio severniji tok, preko Finskog zaliva i uz Nevu do jezera Ladoga. Odatle su Švedjani plovili uz Volhov do jezera Ladoga (u islandskim sagama nazvanog Aldegjuborg), stare tvrdjave i važnog trgovačkog središta. Ovde bi severnjaci zamenili svoje brodove monoksilima, malim čamcima izdubljenim u drvenim deblima, koje im je isporučivalo lokalno slovensko stanovništvo. To im je omogućavalo da predju opasne brzake Volhova, koji počinju uzvodno od Ladoge i prostiru se na dužini od devetnaest kilometara. Sledeća stanica bio je Novgorod (u sagama Holmgardr), u blizini obala jezera Iljmenj, poznat kao tržnica krzna i već od 800. godine središte velike skandinavske kolonije. Iz Novgoroda put je vodio na jug preko jezera Iljmenj i uz Lovat. U blizini gornjeg toka ove reke počinje čuvena vododelnica izmedju Zapadne Dvine, Volge i Dnjepra, koju Rusi nazivaju veliko prevlačenje (prelaz, prevlaka). Ova oblast je ispresecana mnoštvom malih pritoka kojima su Sloveni i Vikinzi plovili ili vukli svoje brodove. Kada to ne bi bilo moguće, brodove bi prevlačili preko tla. Glavni put je vodio iz Lovata u Zapadnu Dvinu, gde se spajao sa pravcem koji je išao preko Riškog zaliva, i nakon još nekoliko prevlačenja, dolazio do Dnjepra u visini Smoljenska. Sledeća deonica niz Dnjepar od Smoljenska do Kijeva, bila je uglavnom laka i mirna. Kada je cilj puta bila trgovina, u Kijevu, prestonici Rusije, obavljane su složene pripreme za nastavak puta prema jugu.

Pokrštavanje kijevskih Rusa u reci Dnjepr.

NEZAJAŽLjIVI BRZACI

Tokom aprila, kada se topio led na Dnjepru, ka gradu su se sticali monoksili, koji su pristizali iz uzvodnih mesta. Tu bi čamce rastavljali, opremali ih veslima i viljuškama i tovarili robom – uglavnom krznima, medom, voskom i robovima. U junu, konvoj čamaca bi napuštao Kijev grčkim putem ka Carigradu. Nekih pedeset kilometara nizvodno od Kijeva, konvoj bi se zaustavljao na dva do tri dana u Vitičevu, gde bi mu se pridružio još jedan broj čamaca. Cela ta flotila bi nastavila plovidbu niz Dnjepar sve do nekih 450 kilometara južno od Kijeva, gde reka naglo skreće sa svog jugoistočnog pravca ravno na jug kroz pojas kristalastih stena, koje je stvarao niz od devet brzaka. Ovaj, najopasniji deo puta, slikovito je opisan u De Administrando Imperio. Prvi brzak bi već pružao je putnicima mračni nagoveštaj onoga što ih je čekalo.

Iz sredine izrastaju visoke stene i stoje kao ostrva. Na njih tada naleće voda, diže se i ističe sa druge strane uz snažnu i zastrašujuću buku. Stoga se Rusi ne usudjuju da plove izmedju njih, već se čvrsto drže obale, iskrcavaju ljudstvo na suvo, ostavljajući robu na monoksilima, zatim se izuvaju i opipavaju nogama stene da bi ih izbegli, nastavljajući put. Pri tom su neki kod prove, neki kod sredine čamca, a neki opet, kod krme, štiteći čakljama; ovakvim pažljivim postupkom oni prolaze prvu prepreku, prateći rečnu obalu. Pošto su prešli tu prepreku, oni ukrcavaju ostale, koji su bili na suvom i nastavljaju plovidbu.

Medjutim, najveći brzak, čije ime na staroslovenskom znači nezajažljivi, morao se obići po suvom. Putem dugim šest milja robovi u lancima su nosili robu, a brodovi su bili delimično vučeni, a delimično nošeni na ramenima, dok je istovremeno nad njima bdela vojna pratnja za slučaj mogućeg neprijateljskog napada. U oblasti brzaka ovakva opasnost je uvek bila prisutna. Privučeni mogućnošću pljačke i ohrabreni relativnom nezaštićenošću karavana koji se sporo kretao po suvom, stepski nomadi bi tu postavljali zasede. Jedan vizantijski pisac toga doba kratko zaključuje: Na tom mestu, Pečenjezi bi se pojavljivali i napadali Ruse.

No, ukoliko bi se sve dobro završilo prilikom prelaska brzaka, flotila bi se ponovo sakupila nizvodno na ostrvu Sv. Grigorija (danas, Hortica), gde su predhrišćanski Rusi, iz zahvalnosti, ispod jednog ogromnog hrasta bogovima na žrtvu prinosili žive petlove. Još četiri dana plovidbe i sišli bi do ušća Dnjepra. Tamo bi se na ostrvu Sv. Eterije (danas, Berezan), dva – tri dana odmarali i spremali za plovidbu morem: brodove bi opremali jedrima, jarbolima i veslima. Posle ulaska u Crno more, konvoj se čvrsto držao obale i često pristajao. Kod Mesemvrije ulazili su u vizantijske teritorijalne vode, kojima su stizali u Bosfor i Carigrad, njihov konačni cilj putovanja. Cela plovidba od Kijeva verovatno je, pod povoljnim okolnostima trajala oko šest nedelja.

Krštenje kneginje Olge u Konstantinopolju, minijatura iz Radjivilskog rukopisa Povesti minulih leta

KIEV EX NIHILO

Put Baltik – Crno more, po svojoj prirodi i razmerama, imao je veliki značaj u očima Rusa, uz sve teškoće s kojima su se nosili da bi ostajao otvoren. Značajan je bio zbog njihove potrebe da trguju sa zemljema oko Crnoga mora, zbog vojnih ambicija kijevskih vladara i žudnje njihovih podanika za plodovima vizantijske civilizacije. Glavnu prepreku koja je živopisno opisana u De Administrando Imperio, predstavljali su stepski nomadi koji su presretali karavane i presecali put donjeg Dnjepra.

 U tom pogledu, veliku delotvornost pokazala je vizantijska tradicionalna politika vezivanja za Krim. Upravo iz Hersona i drugih vizantijskih poseda na južnoj obali, carske su vlasti mogle najdelotvornije da prilagode svoju severnu strategiju promenama koje je dolazak Pečenjega doneo u stepu. Do sredine X veka savezništvo s Pečenjezima preraslo je u kamen temeljac vizantijske politike prema Severu. Konstantin VII je na muci da svom sinu objasni da je, ukoliko se ovo savezništvo očuva, vizantijski Krim bezbedan, trgovina sa Rusijom može da procveta, a potencijalni neprijatelji Carstva sa severa – Bugari, Madjari, Rusi – koji strahuju od Pečenjega, neće se usuditi da napadnu. U delu De Administrando Imperio, gde se upečatljivo spominje novo i hitno prestrojavanje, car piše:

Te zaključujem da je uvek velika prednost cara Romeja ako uspe da očuva mir sa narodom Pečenjega i da sklopi ugovore i sporazume o prijateljstvu s njima i da im svake godine sa svoje strane šalje diplomatskog predstavnika s poklonima koji dolikuju tom narodu.

Car, pored ostalog, ukazuje da Pečenjezi služe stanovnicima Hersona i caru u Rusiji, Hazarskom carstvu i u Zikiji, i svim područjima koji leže dalje od ovih. Iz njegovog navoda se zaključuje da je Herson snabdevao nomade iz stepe vizantijskim luksuznim proizvodima, jer oni za svoje usluge dobijaju unapred dogovorenu nadoknadu u vidu purpurnih tkanina, traka, sukna retkog tkanja, zlatnog brokata, bibera, crvene odnosno parćanske kože i druge robe koju traže.

Bez obzira na sve diplomatske pokušaje, Vizantinci ubrzo shvataju da ne mogu računati da će im njihovi ruski i nomadski saveznici u stepi stalno služiti. I zaista, 969 – 970. g. Pečenjezi se pridružuju knezu Svjatoslavu u antivizantijsku koaliciju. Suočeni sa stvarnim ili mogućim neprijateljem na granicama Carstva, carigradski državnici obično su tražili način da neutralizuju tu opasnost sklapanjem saveza sa narodom koji živi u njihovom zaledju. Jedini narod koji je u X veku mogao da se meri sa Pečenjezima bili su – Rusi. Istina, i oni su mogli da predstavljaju opasnost po Vizantiju, i to veći nego Pečenjezi, ali su carski državnici imali razloga da smatraju da oni nisu otporni na uticaje vizantijske civilizacije i da će Carstvo uspeti da ih stavi pod svoju ingerenciju.

Ime Rusi – potiče od imena naroda koji su u IX i X veku Sloveni nazivali – Rus, Grci – Ros, a Arapi – Rus (različito akcentiranim). U to vreme reč Rus je imala tri različita značenja koja su se ponekad preklapala. Bila je to odrednica za Švedske Vikinge ili Varjage koji su Volgom, a kasnije i Dnjeprom, išli u svoje trgovačke pohode na jug i do sredine IX veka pod svojim nadzorom držali veći deo rečnog puta od Baltika do Crnog mora. Povremeno se to ime odnosilo i na Varjage i na njihove podanike, Istočne Slovene koji su boravili u zapadnim i središnim oblastima prostora koji danas obuhvata evropska Rusija, a postepeno je dobilo i geografski prizvuk odredjujući teritoriju nastanjenu finskim plemenima i Istočnim Slovenima, kojom su vladali Vikinzi. Koju i kakvu ulogu su imali Skandinavci i Sloveni u stvaranju Ruske države u IX. veku je složen i još uvek sporan problem. Treba naglasiti da je Ruska država sa Kijevom, odredjenim da bude glavni grad u drugoj polovini IX veka, rodjena ex nihilo dolaskom Varjaga, dok su privredni i društveni temelji postavljeni u prethodnim vekovima kada su Sloveni u basenu Dnjepra, pod uticajem Hazara igrali značajnu ulogu u trgovačkom životu zapadnog dela evroazijske stepe. Slovenski trgovački sloj i zemljoposednička aristokratija imali su vitalnu ekonomsku i društvenu ulogu u Kijevskoj Rusiji. Vikinški gospodari su bili u manjini i tokom sledeća dva veka utopili su se u svoje slovenske podanike.

MAJKA GRADOVA RUSKIH

Prema normanskoj teoriji skandinavski osvajači ujedinili su rasturena plemena Istočnih Slovena u jedinstvenu državu, geografski i privredno oslonjenu na vodeni put Baltik – Crno more, državu kojoj su dali svoje rusko ime. Ovaj proces koji je opisan u Ruskom letopisu obeležavaju tri faze. Sredinom IX veka, jedna skupina Varjaga iz Skandinavije osvaja gradove Severne Rusije i na taj način potčinjava teritoriju koja se pružala od jezera Ladoga do donjeg toka Oke i bila naseljena slovenskim i finskim plemenima. Prema hronici predvodila su ih trojica braće od kojih se, najstariji Rjurik, nastanio u Novgorodu. Ubrzo potom završena je i druga faza, kada su dva vikinška plemića, Askold i Dir, otplovili niz Dnjepar i od Hazara oteli Kijev. I na kraju, 882. godine, Rjurikov rodjak Oleg, spaja Novgorod i Kijev u jedinstvenu državu i na taj način završava političko sjedinjavanje većeg dela vodenog puta Baltik – Crno more, od Finskog zaliva do tačke na Dnjepru, oko sto milja severno od rečnih brzaka. Kijev je proglasio glavnim gradom svoje države i objavio da će grad biti majka svih gradova Rusije.

Najraniji zapisi o odnosima Rusa i vizantijskog carstva potiču iz prve polovine IX veka Iz franačkih Annales Bertiniani (Bertinijanskih anala) saznaje se da je 839. godine skupinu stranaca koji su se odazivali na ime Ros vizantijski car Teofilo poslao zapadnom caru Ludvigu Nemačkom s molbom da im pomogne da se preko franačke teritorije vrate u vlastitu zemlju, budući da su im direktan put kući preprečili neprijateljski raspoloženi varvari. U toku ispitivanja stranci su otkrili da su Švedjani. Pošto su mu severne granice u to vreme pljačkali strašni Normani, Ludvig je dao da se Rusi zatvore. Ne zna se šta je s njima bilo na kraju, ali je iz same priče jasno da je grupa vikinških Rusa, mogućno diplomatskih izaslanika, ili verovatnije trgovaca, stigla u Carigrad 839. godine. Do tog trenutka Vizantinci su Ruse poznavali kao opasne gusare i napadače. U srednjovekovnim dokumentima čija je pouzdanost poricana i često bila pod sumnjom (danas, sve veći broj naučnika prihvata navedene činjenice) opisana su dva napada Rusa na vizantijsku teritoriju tokom prve polovine IX veka. U prvom pohodu, Rusi su zauzeli Sugdeju na jugu Krima i opljačkali obalu od Hersona do Bosfora. U drugom dokumentu opisan je njihov napad na grad Amastridu, na severnoj obali Male Azije. (Žitija Svetog Georgija Amastritskog i Svetog Stefana Suražskog).

Tek 860. godine Vizantinci se susreću sa svojim novim neprijateljem izbliza, na domaćem tlu. Flota od dve stotine ruskih brodova, 18. juna neprimećeno ulazi u Bosfor, okreće se protiv Carigrada i napada grad sa mora. Napad je izveden sa izuzetno tačnim poznavanjem vojnog stanja Vizantije u tom trenutku – carska flota nalazila se u vodama Sredozemlja, u borbi protiv Arapa. Vojska se pod carskim zapovedništvom kretala putem ka granici Male Azije. Vizantinci su bili potpuno iznenadjeni. Gradska predgradja, obala Bosfora i Prinčevska ostrva bili su sasvim bespomoćni pred surovim haranjem varvara. U carevom odsustvu, prefekt grada i patrijarh Fotije, eparh vizantijske crkve, imali su dužnost da brane grad i bodre gradjane. U crkvi Sv. Sofije, duhovnom središtu carstva, Fotije se obraća uplašenom narodu, ohrabruje ga i opominje da okaju grehe. Sačuvan je tekst njegove propovedi i u njegovim rečima i pored retoričkih ulepšavanja, naslućuje se užasan strah pred divljim strancima pod bedemima:

Šta je to? Kakav je ovo užasan i težak udarac i bes? Zašto nas je pogodio taj strašni grom od najdaljeg Severa? Neki narod je dopuzao sa severa, kao da napada drugi Jerusalim… a taj narod je žestok i nemilosrdan, glasa koji podseća na urlanje mora… Teško meni koji vidim besno i divlje pleme kako se bez straha razliva gradom, i pustoši predgradja, uništava sve, razara sve, polja, kuće, stada, stoku, žene, decu, starce, mlade, zariva mač u sve, bez milosti nad bilo čim, ne štedeći ništa… (Photius: De Rossorum Incursione, Homilia I.)

Ovaj napad koji Fotije poredi sa gromom iz neba zbog neočekivanosti i brzine, nije dugo trajao. Rusi su, izgleda, prekinuli opsadu i pre nego što je Mihailo III, kojeg je zapovednik grada upozorio, požurio da vrati vojsku iz Kapadokije. Vizantinci su svoj spas pripisali sili većoj od vojske i utvrdjenja. U propovedi održanoj posle kraja opsade, patrijarh objavljuje da je jedna od najstarijih carigradskih svetinja, plašt koji je pripadao Bogorodici, svečano pronesen duž gradskih bedema, posle čega se neprijatelj povukao, isto onako nenadano kao što je i došao (Photius: De Rossorum Incursione, Homilia II).

Autorka: Ljiljana Pantelić Novaković

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *