Istorija u senci epike

Nedavno je glumac Predrag Miki Manojlović izazvao kontroverze rekavši da istoriju ne treba učiti od „slepog guslara“, nego da bi korisnije bilo naučiti turski jezik i zaviriti u turske arhive kako bi se saznala prava istina. Ustvari, Manojlović je Filipa Višnjića, koga je očigledno imao na umu, spomenuo samo uzgred, iskoristivši ne baš srećno izabranu simboliku kao uvod u predavanje o međunacionalnim odnosima na Balkanu. Tačan naziv tribine bio je Mesto susreta: šta je to Balkan, šta se priča o njemu i šta bi Balkan mogao da bude, ali sve je to prestalo da bude važno nakon što je Manojlovićev „slepi guslar“ istaknut kao naslovni lik članka. Manojlović je tako ispao uništitelj epske tradicije, na kojoj se zaista, vekovima unazad, izgrađivala nacionalna svest i želja za oslobođenjem od zavojevača.

Treba se, ipak, zapitati ima li istine u Manojlovićevoj tvrdnji, a ako je ima, da li bi se za nju moglo naći opravdanja i da li bi se mogla objasniti na drugačiji način, a ne samo kao krivica „slepog guslara“.

Mada je srpska istoriografija raskrstila sa romantičarskim i epskim pogledom na prošlost još krajem XIX veka (kao prelomni momenat mogao bi se uzeti predani rad Ilariona Ruvarca i konačno dokazivanje da car Uroš nije poginuo od ruke Vukašina Mrnjavčevića, te da narodnu pesmu u tom slučaju ne treba ni uzimati prilikom pisanja istorije), ipak se i danas đacima najpre u svest usade junaci i podvizi iz deseteračkih pesama, pa tek onda činjenice iz istorijskih udžbenika. Često se dešava da istorijske činjenice budu u potpunoj suprotnosti sa onim što pruža epska poezija i to zaista može dovesti do potpune zabune, pa i do zaključka da su narodne pesme ništa drugo do plod mašte „slepog guslara“, te su kao takve bezvredne, maltene falsifikati istorije. Dešava se, međutim, i to da je, nakon što se deseterački stihovi duboko urežu u podsvest, teško razbiti predrasude i suočiti se sa istorijskim faktima, pa se odlazi u drugu krajnost i nacionalna povest tumači isključivo kroz narodna (često i prostonarodna) shvatanja.

Razlika između istoriografije i narodne pesme dolazi otud što je istorijska nauka sastavljena od činjenica i od pojedinosti, dok epsku poeziju pojedinosti ne interesuju, ali je bitno da pogodi u načelu. Sa umetničke strane gledano, to i jeste osnovna svrha poezije, naročito usmene, ali valja biti oprezan i ne mešati istoriografiju u to, svejedno što proslavljene pesme često govore o stvarnim ličnostima i stvarnim događajima.

Koliko uopšte ima istorijske istine u epskoj poeziji, može se pokazati upravo na primeru jedne pesme koja se uči u osnovnoj školi i na osnovu koje bi đaci zaista mogli stvoriti iskrivljenu sliku o srpskom srednjem veku.

U pesmi Ženidba Dušanova glavni junak jeste carev sestrić Miloš Vojinović, ali iako nesumnjivo potiče iz plemićke porodice, on se pojavljuje kao ubogi čobanin, što kod svakog čitaoca, pa i kod jednog osnovca, mora izazvati čuđenje. Dalje, glavni junak se uopšte ne ponaša kao plemić, već kao neki bećar, bezmalo i kao prevarant, te je mnogo bliži Nasradinu hodži, junaku turskih šaljivih pripovedaka, nego li srpskim vitezovima kakve (bi trebalo da) poznajemo iz istorije. Najzad, i ova pesma, kao i većina drugih pesama epskog žanra, vrvi od turcizama, te bi neko mogao pomisliti da se među Srbima tako govorilo i pre dolaska Turaka na Balkan, dakle i u vreme o kome dotična pesma peva.

Može se još nabrajati, ali i ovo je dovoljno da bi se shvatilo koliko je štetno izjednačavati epsku poeziju uobličenu između XVI i XIX veka sa pravom istorijom, onom koju su beležile mnogo starije hronike. Sigurno je da i koreni srpske epike sežu do srednjeg veka, možda čak i do vremena kad su se opevani događaji odista dešavali, ali ipak se tek nekoliko stoleća docnije epske pesme konačno formiraju i manje-više postaju onakve kako će ih zabeležiti Vuk Stefanović Karadžić, a za njim i drugi folkloristi. Samim tim što je to narodna poezija, razumljivo je što je svaka pesma iz generacije u generaciju trpela izvesne promene, pritom se neprestano udaljujući od izvornog događaja a približujući se shvatanjima novih pokolenja. Takođe je do promena moralo dolaziti i prilikom prenošenja pesme iz jedne sredine u drugu, a i iz zapisa samoga Vuka Karadžića možemo zaključiti da su pojedini guslari samovoljno u stare pesme unosili nove motive, često i događaje iz sopstvenog života. Najzad, ponekad je istorija morala popustiti i pred ukusom publike za koju su guslari pevali.

Jednom rečju, narodna epska poezija, iako uglavnom peva o slavnim srpskim vladarima, velmožama i vojskovođama, svoj je procvat doživela među nižim društvenim slojevima, i to u stolećima kada srpska vlastela nije ni postojala kao društveni sloj, bar ne onakva kakva je bila pre turskih osvajanja.

Najbolji dokaz nepremostive udaljenosti narodnog pevača od epohe koju opeva jeste činjenica da on, iako zaneseno peva o carskom životu, čak ni u svojoj mašti nije mogao predočiti šta je sve bilo postavljeno na trpezama srednjovekovnih vladara, te je carsku trpezu, tačnije čuvenu Lazarevu večeru uoči Kosovskog boja, sveo na hleb, vino i – „razne đakonije“. Guslar je znao da su na srpskom dvoru večere morale biti obilne, ali on u svom okruženju jednostavno nije mogao naći uzore da bi to u detalje prikazao.

Najštetnija posledica koju je epska poezija učinila na račun prave istorije odnosi se, ipak, na Kosovsku bitku i ropstvo pod Turcima. Ono što se obično prvo nauči u školi, ali i van škole, to je da su Srbi izgubili Kosovsku bitku, a sa njom i „carstvo“, i to najviše zahvaljujući izdaji Vuka Brankovića, pa su narednih „petsto godina“ bili u „turskom ropstvu“. Takvu epsku pojednostavljenost do temelja uništavaju istorijske činjenice, zasnovane na spisima iz perioda neposredno posle Kosovske bitke. Na osnovu tih spisa, nikako ne možemo zaključiti da su Srbi izgubili Kosovsku bitku, a kamoli da su odmah nakon nje pali pod tursku vlast.

Naime, konačni pad Srbije desio se 1459, dakle čitavih sedamdeset godina docnije, što ne sme biti zanemarljiv period u istoriografiji (poređenja radi, oko sedamdeset godina trajala je jugoslovenska država).

Ako je epskoj poeziji bilo bitno da u domaćim redovima pronađe izdajnika zbog kojeg je država pala u ropstvo, istoriografija je ipak dužna da Vuka Brankovića prikaže u pravom svetlu, a i dinastiju Branković, koja bi se mogla smatrati podjednako značajnom kao dinastija Nemanjića. Narodno predanje je Brankovićima, međutim, dodelilo još jednu negativnu ličnost – Prokletu Jerinu. Dok se za Vuka Brankovića vezuje izdaja na bojnom polju, za Jerinu se vezuju sve muke koje je narod doživljavao gradeći srednjovekovne gradove. Kod drugih naroda su takve građevine proglašene kulturnim dobrom i uvrštene u turističku ponudu, a kod nas su mahom zapuštene, a uz to i „proklete“ jer ih je narod – tako se veruje – s teškom mukom izgradio. (Onda su „proklete“ i sve građevine na svetu, naročito piramide, Akropolj u Atini i Koloseum u Rimu, jer znamo da su to gradili robovi. Ipak, sve te građevine spadaju danas u vrhunsku svetsku atrakciju, kao i Stounhendž, Bogorodičina crkva u Parizu, Estergom u Mađarskoj itd. Sigurno je i njih gradio siromašni narod, često i robovi, uz prevelike žrtve, u to nema sumnje, ali one su danas ponos onog naroda koji tu živi i neraskidiva veza sa nekim davnim vremenima, na čemu se neretko i zasniva nacionalna svest jedne države.)

Dakle, Manojlović jeste u pravu što istoriju razdvaja od guslarskih pesama, ali kako vidimo, nije baš neophodno znanje turskog jezika niti čeprkanje po carigradskim arhivama da bi se odvojile činjenice od umetničke nadogradnje. Konkretno, u slučaju Kosovske bitke dovoljno je pročitati srpske zapise, pohvale, poslanice i životopise nastale u decenijama nakon samog boja, pa zaključiti da se nigde ne spominje srpski poraz niti turska okupacija.

U pogledu pogrešnog shvatanja istorije karakteristična je i pesma Propast carstva srpskoga, gde se gašenje srednjovekovne države najpre „pravda“ svesnom Lazarevom odlukom da se uopšte ne suprotstavlja Turcima (što bi značilo da unapred prihvata smrt, bez pokušaja da zaustavi neprijatelja), a kad im se ipak suprotstavi (pesma nam ne kaže zašto je Lazar promenio mišljenje), onda se uzrok propasti traži u izdaji Vuka Brankovića. Ovakvo shvatanje, da se „carstvo nebesko“ može osvojiti samo svesnom (samoubičačkom) žrtvom, a nikako promišljenom borbom (možda i diplomatijom), veoma je štetno i donekle se odrazilo i na savremeno doba, u vreme podizanja epske poezije do nivoa nacionalnog kulta. A kad se neko upusti u nepromišljenu, samim tim i unapred izgubljenu borbu, onda se opravdanje za poraz ipak traži na drugoj strani, obično u nečijoj izdaji, sve i da je nije bilo.

Razume se, svaka nova borba značila je mogućnost pogibije, ali i mogućnost pobede i preživljavanja, čime se duhovna veličina bitke nikako ne umanjuje, naprotiv.

Zajedno sa istorijom, narodna epika čini duhovnu vertikalu naroda i sa te strane zaslužuje svako poštovanje, ali opet ne treba mešati dva različita pojma. Istina je da pisci istorijskih udžbenika nikada i nisu sastavljali lekcije na osnovu deseteračkih pesama, ali su glasoviti deseterci ipak odavno ušli u svest najširih masa i teško ih je zanemariti čak i pred tomovima istorijskih spisa.

Na kraju, prisetimo se čuvene scene iz televizijske serije Kamiondžije, kada Jare (Miodrag Petrović Čkalja) odgovara lekciju iz istorije i nabraja beogradske dahije mešajući epska imena sa istorijskim. S jedne strane, čuvena pesma pokazala se kao korisna jer je pomogla „večernjem đaku“ da se priseti imena stvarnih ličnosti, ali je, ipak, sa druge strane stvorila zbrku u njegovoj glavi.

Nije teško zaključiti da su guslari često menjali ne samo podatke iz davnašnje istorije, nego i činjenice koje su im morale biti dobro poznate zato što su se zbile neposredno pre samog nastanka pesme. Međutim, i Filip Višnjić i ostali pevači nisu se bavili pisanjem istorije, nego su na stvarnost gledali kroz prizmu epske tradicije i maltene su svesno menjali ono što se ne bi uklopilo u šablon narodne poezije, bez obzira na to što su se time znatno udaljavali od istorijske istine. Guslari to i nisu smatrali grehom, jer su znali da razgraniče umetnost od onoga što se zaista desilo.

Nema opasnosti da nas epske adaptacije i interpretacije „slepog guslara“ još više zaslepe ako sami umemo da razlučimo istorijske činjenice od deseteračkih stihova, mada je tačno da se u pojedinim segmentima nacionalne povesti i dalje nameće svest zasnovana na epskoj poeziji, dok istoriografija nemoćno ostaje u senci.

To bi se moglo osuditi kao propust nauke i profesorâ zaduženih da decu na vreme nauče kako da razlikuju mitove i tradiciju od istorije, ali bi se, istovremeno, sve to moglo posmatrati i kao još jedan trijumf mašte i umetnosti nad činjenicama koje ponekad znaju da budu tako suvoparne.

Autor: Dušan Milijić 

2 mišljenja na „Istorija u senci epike“

  1. Zamena teza. Nije istorija nikakva žrtva epske poezije, već istoriorafija vrlo svesno interpretira događaje u zavisnosti od društveno-političkog trenutka, crpeći pritom građu sa istih izvora kao i epska poezija – a to su narodna predanja. Kada više ne bude podoban kosovski mit, zamenićemo ga nekim drugim, koji će istoriografija poturiti kao „istinit“.

    1. Pre bih to rekao ovako: istoriografija jeste žrtva forsirane epike, a svesno (mada ponekad i nesvesno) uplitanje mitova u istoriju vrše oni koji pišu istoriju i koji podučavaju mlade naraštaje, dakle prvenstveno: istoričari i nastavnici. Vrlo je moguće da će se jednog dana naći neki novi mit, ali opet ga neće poturiti sama istoriografija (ili istorija), nego oni koji su dužni da se bave istoriografijom kao naukom.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *